Diamonds of the Night (1964) 
: Jan Němec ♠♠♠♠♠
Diamonds of the Night ไม่ใช่ภาพยนตร์! แต่จักทำให้ผู้ชมได้รับประสบการณ์เดียวกับสองวัยรุ่นหนุ่มชาวยิว ขณะหลบหนีเอาชีวิตรอดก่อนถูกส่งไปค่ายกักกันนาซี
Diamonds of the Night (1964) เป็นหนังที่ไม่มีเรื่องราวอะไรเลย เพียงสองวัยรุ่นหนุ่มชาวยิว กระโดดลงจากขบวนรถไฟ (กำลังเดินทางสู่ค่ายกักกันนาซี) วิ่งหลบหนีเข้าป่า พยายามหาหนทางเอาตัวรอดในสภาพแวดล้อมอันเลวร้าย ก่อนถูกไล่ล่า ห้อมล้อมจับกุม แต่ต้องบอกว่าเป็น 63 นาทีที่เข้มข้น กดดัน อัดอั้น หายใจไม่ทั่วท้อง
เหตุผลที่ผมยกให้หนังเรื่องนี้ถึงระดับหนึ่งในเอกภพ คือลีลาการนำเสนอที่มีความเป็น “กวีภาพยนตร์” เริ่มจาก Long Take ยาวนานที่สุดในประวัติศาสตร์ Czechoslovakia (เห็นว่าช็อตนั้นช็อตเดียวใช้เงินหนึ่งในสามของทุนสร้าง), นอกจากนี้ยังมีบทสนทนาน้อยนิด เล่าเรื่องด้วยภาษาภาพ ตัดต่อเทคนิค Montage แทรกภาพอดีต-อนาคต ความจริง-ความฝัน เสียงระฆัง หอบหายใจ นาฬิกานับถอยหลัง ฯ เหล่านี้ช่วงสร้างบรรยากาศแห่งความสิ้นหวัง ราวกับวันสิ้นโลกาวินาศ
Němec’s technique is as emotionally intuitive as it is masterful, purposefully scrambling past and present, handheld realism (a breathless opening tracking shot) and Buñuellian surrealism (fever-dreamed ants colonizing Jánský’s angelic face). It’s a torrent of life—and cinema—in the face of death.
นักวิจารณ์ Eric Hynes จากนิตยสาร Time Out
Jan Němec (1936-2016) ผู้กำกับภาพยนตร์ สัญชาติ Czech เกิดที่กรุง Prague, วัยเด็กชื่นชอบเล่นเปียโน คาริเน็ต ใฝ่ฝันอยากเป็นนักดนตรีแจ๊ส ก่อนถูกบิดาโน้มน้าวให้เข้าเรียนภาพยนตร์ยัง Film and TV School of the Academy of Performing Arts in Prague (FAMU) โดยโปรเจคจบ Sousto (1960) ใช้ชื่ออังกฤษ A Piece of Bread ดัดแปลงจากเรื่องสั้นของนักเขียนชาวยิว Arnošt Lustig นำจากประสบการณ์ตรงในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง ถูกส่งไปค่ายกักกัน Theresienstadt, Auschwitz, Buchenwald ก่อนสามารถหลบหนีระหว่างเดินทางทางสู่ค่าย Dachau
Němec ดูจะมีความหลงใหลผลงานเขียนของ Lustig จึงทำการดัดแปลงอีกเรื่องสั้น Tma nemá stín แปลว่า Darkness Casts No Shadow จากหนังสือ Démanty noci (1958) หรือ Diamonds of the Night ให้เป็นภาพยนตร์ขนาดยาวเรื่องแรก
Němec เลือกใช้นักแสดงสมัครเล่น ถ่ายทำแบบกองโจร บุกป่าฝ่าโคลนเลน ยังสถานที่จริง ด้วยแสงธรรมชาติทั้งหมด! ตอนแรกถ่ายทำโดย Jaroslav Kučera (The Cassandra Cat, Daisies) แต่พออีกฝ่ายต้องเดินทางไปร่วมงานเทศกาลหนังที่อเมริกาใต้ เลยเปลี่ยนมาเป็น Miroslav Ondříček (The Fireman’s Ball, if…, Amadeus)
ตัดต่อโดย Miroslav Hájek, ด้วยความที่เรื่องราวไม่ได้มีอะไรไปมากกว่าสองวัยรุ่นหนุ่มวิ่งหลบหนี ช่วงแรกๆจะมีการแทรกภาพทำออกมาเหมือนภาพแฟลช (Flash) ปรากฎขึ้นแวบๆในลักษณะเปรียบเทียบเหตุการณ์ปัจจุบัน หลับนอนกลางป่า หิวโหย หนาวเหน็บ vs. ตอนอยู่ในเมือง มีอาหาร ที่นอนหมอนมุ้ง เตียงนอนนุ่มๆ ฯ กระทั่งช่วงท้ายของหนังหลังจากทั้งสองถูกจับกุม ถึงค่อยฉายภาพเหตุการณ์ทั้งหมด ก่อนนำเข้าสู่ตอนจบอันคลุมเคลือ
ตอนลักขโมยขนมปัง มีการฉายภาพความครุ่นคิดของวัยรุ่นหนุ่ม ล่อหลอกผู้ชมว่าเขาจะกระทำร้ายหญิงสาวคนนั้น เวียนวนไปวนมาอยู่สามสี่ครั้ง ก่อนเธอยินยอมแบ่งปันขนม-นม ทำให้พวกเขายังหลงเหลือความเป็นมนุษย์ ไม่ได้กระทำสิ่งเลยเถิด เกินความถูกต้องเหมาะสมประการใด
หนังมีการใช้เสียงประกอบ (Sound Effect) ที่มาจากธรรมชาติเพื่อสร้างบรรยากาศความสมจริงให้กับหนัง เพลงประกอบจะได้ยินเฉพาะช่วงองก์สุดท้ายเท่านั้น หลังสองหนุ่มถูกล้อมจับกุม บรรดาชาวบ้าน(ที่ร่วมกันไล่ล่า)ต่างพากันเลี้ยงฉลอง ดื่มด่ำ สังสรรค์ ขับร้องเพลง ลุกขึ้นมาเต้นรำ ทำราวกับเป็นชัยชนะสุดยิ่งใหญ่ ปฏิบัติต่อพวกเขาราวกับศัตรูโฉดชั่วร้าย
เกร็ด: ตัวอักษร KL ด้านหลังเสื้อคลุมคือคำย่อภาษาเยอรมัน Konzentrationslager แปลว่า Concentration Camp (ค่ายกักกันนาซี)
Diamonds of the Night นำเสนอประสบการณ์การหลบหนีระหว่างเดินทางสู่ค่ายกักกันนาซี สองวัยรุ่นหนุ่มชาวยิวพยายามทำทุกสิ่งอย่างเพื่อเอาตัวรอด โหยหา/ใฝ่ฝันความปกติสุขของชีวิต แม้ต้องเหน็ดเหนื่อย เจ็บปวด หิวกระหาย ก็ไม่ยินยอมทอดทิ้งความเป็นมนุษย์
ภาพแฟลชที่ปรากฎขึ้นระหว่างการหลบหนี มันสามารถตีความได้ทั้งความฝัน (Dream/Surrealist) vs. หวนระลึกความทรงจำ (Memory) vs. หรือแม้แต่เหตุการณ์บังเกิดขึ้นต่อไป (Flash-forward) แต่ทั้งหมดทั้งมวลคือความพยายามนำเสนอสภาวะทางอารมณ์ สภาพจิตวิทยาของบุคคลที่ตกอยู่ในสถานการณ์เช่นนั้น ย่อมโหยหาช่วงเวลาแห่งความสุขกาย-สบายใจ หลบหลีกหนีจากโลกความจริงที่โหดร้าย
ตอนจบแม้ได้ยินเสียงปืน ซักซ้อมการยิง แต่หนังจงใจสร้างความคลุมเคลือว่ารอดหรือไม่รอด? เหตุการณ์ทั้งหมดคือความจริงหรือความฝัน? ถึงอย่างนั้น Arnošt Lustig รอดชีวิตมาเขียนเรื่องสั้น เล่าประสบการณ์ครั้งนี้ ช่วงเวลามืดมิดและเปร่งประกายที่สุดในชีวิต
แม้พื้นหลังของหนังจะคือสงครามโลกครั้งที่สอง ใจความต่อต้านสงคราม สำแดงอคติต่อนาซีเยอรมัน แต่ผมแอบรู้ว่าผกก. Němec ต้องการสะท้อนถึงสถานการณ์ปัจจุบันนั้นด้วยเช่นกัน โดยเฉพาะตอนถูกไล่ล่า ล้อมจับกุม = Czechoslovakia ภายใต้รัฐบาลคอมมิวนิสต์ ไล่ล่าจับกุม/กำจัดบุคคลครุ่นคิดเห็นต่างให้พ้นภัยทาง
การมาถึงของสหภาพโซเวียต และพันธมิตร Warsaw Pact หลังเหตุการณ์ 1968 Prague Spring ผมไม่แน่ใจว่าหนังเรื่องนี้ถูกแบนไหม? แต่ผกก. Němec สร้างอีกผลงาน A Report on the Party and the Guests (1966) เสียดสีล้อเลียนรัฐบาลคอมมิวนิสต์ได้อย่างแสบกระสันต์ เลยถูกแบน ห้ามยุ่งเกี่ยววงการภาพยนตร์ จำต้องอพยพลี้ภัยไปต่างประเทศ
You know, Němec, we can’t let you make movies. You are so clever and such a swine. You would learn how to do it better than those who we are allowing to work now, those nontalented cretins. You would build up your position, and when the party and society stopped watching you, you would stab us in the back. You are unreliable. Simply forget about making films again.
Kamil Pixa ผู้จัดการสตูดิโอ Krátký film Praha
ชื่อหนัง Démanty noci แปลตรงตัว Diamonds of the Night ทำความเข้าใจค่อนข้างยากทีเดียว, คำว่า Noci = Night นี่ไม่ใช่แค่ช่วงเวลาค่ำคืน ยังสามารถสื่อถึงสภาพจิตใจอันมืดหม่น ตรงกับช่วงเวลาสงครามโลกครั้งสอง สองหนุ่มพยายามหลบหนีเอาตัวรอดจากเหตุการณ์ฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ (Holocaust)
ส่วนคำว่า Démanty แม้จะแปลตรงตัว Diamonds แต่มันมีความหมายแฝงในภาษา Czech ที่มากกว่าเครื่องประดับเพชร คือสัญลักษณ์ของสิ่งหายาก ไม่สามารถทำลายล้าง (Indestructible) ซึ่งอาจสื่อถึงพฤติกรรมของสองหนุ่ม แม้ตกอยู่ในสถานการณ์เลวร้าย หิวกระหาย แต่ยังไม่สูญเสียความมนุษย์ เปร่งประกายแม้ในยามค่ำคืน
เสียงตอบรับในยุโรปค่อนข้างดีเยี่ยม นั่นคงเพราะหลายๆประเทศเคยพานผ่านประสบการณ์คล้ายๆเดียวกัน แต่พอเข้าฉายสหรัฐอเมริกากลับถูกมองข้าม “one loses interest. It looks unreal.” ก็แน่ละพวกอเมริกัน!
ปัจจุบันหนังได้รับการบูรณะ ‘digital restoration’ คุณภาพ 4K โดย Národní Filmový Archiv (Czech Film Archive) เข้าฉายเทศกาลหนัง 2018 Cannes Classics สามารถหาซื้อ Blu-Ray ของค่าย Criterion Collection
Diamonds of the Night (1964) คือเพชรเม็ดงามแห่งวงการภาพยนตร์ที่คนส่วนใหญ่มองข้าม เพราะนำเสนอสิ่งที่ผู้คนสมัยนั้นอยากหลงลืม แต่ถือเป็นการเก็บบันทึกประสบการณ์เอาตัวรอดพานผ่านสงคราม ให้คนรุ่นหลังเข้าใจหายนะเคยบังเกิดขึ้นบนโลกใบนี้!
จัดเรต 18+ กับบรรยากาศความสมจริง การหลบหนีเอาตัวรอด
5 โพธิ์ดำ หมายถึงอะไรครับ มีหนังเรื่องไหนที่แอดให้บ้าง
ลองหาดูนะครับ😁