Closely Watched Trains (1966) 
: Jiří Menzel ♥♥♥♥♡
วัยรุ่นหนุ่มเริ่มฝึกงานพนักงานควบคุมการเดินขบวนรถไฟ (Train Dispatcher) เพราะเป็นอาชีพที่ไม่ต้องทำอะไรไปมากกว่าจับจ้องมองรถไฟเคลื่อนผ่าน แต่มันยังมีอีกสิ่งที่เขาสังเกตเห็นจากคนรอบข้าง ทำให้เกิดความระริกระรี้ อยากเสียความบริสุทธิ์กับเค้าบ้าง, คว้ารางวัล Oscar: Best Foreign Language Film
ในบรรดาภาพยนตร์แห่งยุคสมัย Czechoslovak New Wave เรื่องที่ผมอยากรับชมมากสุดก็คือ Closely Watched Trains (1966) เพราะเป็นชื่อชวนฉงน ทีแรกสงสัยว่าเกี่ยวอะไรกับค่ายกักกันนาซีหรือเปล่า? (เพราะขบวนรถไฟคือสัญลักษณ์แทนหายนะ หนทางสู่ความตายของชาวยิว) แต่พอเห็นภาพโปสเตอร์ (เด็ก)ชายหนุ่มหน้าตาเอ๋อเหรอ แล้วพบเจอว่าแนว Comedy & Coming-of-Age มันเลยยิ่งเกิดความอยากรู้อยากเห็น
แค่อารัมบทของหนังก็ซื้อใจผมได้ทันที เสียงบรรยายแนะนำตัวละครวัยรุ่นหนุ่ม กำลังแต่งตัวหล่อ เตรียมเริ่มฝึกงานสถานีรถไฟ ไล่ย้อนบรรพบุรุษเคยทำอะไรมา แล้วพอตบมุก หักมุม พลันนึกถึงสไตล์ Wes Anderson บังเกิดความหลงใหลคลั่งไคล้ สงสัยอาจได้เขียนผลงานของผกก. Menzel อีกสักสองสามเรื่อง!
Closely Watched Trains (1966) เป็นภาพยนตร์ที่มีความละเมียดละไม เต็มไปด้วยรายละเอียดเล็กๆน้อยๆที่ถ้าคุณสามารถขบครุ่นคิด ทำความเข้าใจการเปรียบเทียบ จักเกิดความตลกขบขัน หัวเราะจนท้องแข็ง อาจเสียดสีการเมืองไม่เท่า The Firemen’s Ball (1967) ของผกก. Miloš Forman แต่ความอลวล สัปดลเรื่องเพศ ถือว่าไม่เป็นสองรองใคร
Jiří Menzel (1938-2020) ผู้กำกับสัญชาติ Czech เกิดที่ Prague เป็นบุตรของนักเขียน Josef Menzel (1901-75), หลังเรียนจบพยายามสมัครเรียน The Theater Faculty of the Academy of Performing Arts (DAMU) แต่ถูกปฏิเสธเพราะไม่มีความสามารถด้านการแสดง เลยเข้าทำงาน Czechoslovak Television (ČST) สะสมประสบการณ์หนึ่งปี ก่อนสามารถเข้าเรียนการกำกับ Film and TV School of the Academy of Performing Arts in Prague (FAMU) จากนั้นเริ่มทำหนังสั้น ผู้ช่วยผู้กำกับ Věra Chytilová ภาพยนตร์ Something Different (1963), ร่วมกำกับ Pearls of the Deep (1966) และภาพยนตร์ขนาดยาวเรื่องแรก Closely Watched Trains (1966)
เมื่อตอนสรรค์สร้าง Pearls of the Deep (1966) ที่มีลักษณะเป็น Anthology Film (ผู้กำกับคนหนึ่งกำกับตอนสั้นๆ) โดยผกก. Menzel ได้ทำการดัดแปลงเรื่องสั้น The Death of Mr Balthazar ของนักเขียน Bohumil Hrabal (1914-97) มีโอกาสพูดคุยถูกคอ จึงมองหาผลงานเรื่องอื่นสำหรับสร้างเป็นภาพยนตร์ของตนเอง
แรกเริ่มนั้นนวนิยายของ Hrabal เรื่อง Ostře sledované vlaky (1965) แปลตรงตัว Closely Watched Trains สตูดิโอ Barrandov Studios มอบหมายโปรเจคนี้ให้ผู้กำกับพอประสบการณ์อย่าง Evald Schorm และ Věra Chytilová แต่ทั้งสองมองไม่เห็นว่าจะดัดแปลงสร้างภาพยนตร์ได้อย่างไร?
เลยส้มหล่นใส่ Menzel ได้รับโอกาสฉายเดี่ยว กำกับหนังยาว (feature length) เรื่องแรก! ร่วมพัฒนาบทกับ Hrabal โดยคงรายละเอียดส่วนใหญ่ตามต้นฉบับ ปรับเปลี่ยนเพียงเพื่อให้เหมาะสมกับสื่อภาพยนตร์เท่านั้นเอง … หลังจากนี้ผกก. Menzel ยังร่วมงานกับ Hrabal อีกหลายครั้ง Larks on a String (1969), Cutting It Short (1981), The Snowdrop Festival (1984) และ I Served the King of England (2006)
เรื่องราวของ(เด็ก)ชายหนุ่ม Miloš Hrma (รับบทโดย Václav Neckář) เริ่มต้นวันแรกฝึกงานพนักงานควบคุมการเดินขบวนรถไฟ ณ สถานี Kostomlaty ในช่วงระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอง ขณะนั้นตกเป็นเมืองขึ้นของ Nazi Germany
ในขณะที่นายสถานี Lanska พยายามเสี้ยมสอน Miloš ให้ปฏิบัติตามกฎรอบ ความถูกต้องเหมาะสมทางศีลธรรม แต่พี่แกกลับเลียแข้งเลียขาเทศมนตรี Zedníček ผู้ฝักใฝ่ Nazi Germany, ผิดกับเพื่อนร่วมงาน Hubička เสี้ยมสอนชายหนุ่มให้เรียนรู้จักวิถีลูกผู้ชาย เติบโตเป็นผู้ใหญ่ และชักชวนเข้าร่วมกลุ่มต่อต้าน(นาซี)
Václav Neckář (เกิดปี ค.ศ. 1943) นักร้อง นักแสดงสัญชาติ Czech เกิดที่ Prague ตั้งเด็กชื่นชอบการร้องเพลง โตขึ้นเริ่มจากเป็นนักแสดงละคอนเวที Municipal Theater in Most แล้วมีโอกาสบันทึกเสียงสถานีวิทยุ Czech Radio (ČRo) ก่อนได้รับชักชวนมาแสดงภาพยนตร์เรื่องแรก Closely Watched Trains (1966)
รับบท Miloš Hrma (เด็ก)ชายหนุ่มน้อย หน้าตาสดใส ละอ่อนวัย ไร้เดียงสา เลือกอาชีพพนักงานควบคุมการเดินขบวนรถไฟเพราะความขี้เกียจคร้าน วันๆไม่ต้องทำอะไรนักจากสลับราง โบกธง จับจ้องมองขบวนรถไฟ แต่นั่นทำให้เขาสังเกตเห็นสิ่งต่างๆรอบข้าง บรรดาผู้ใหญ่ต่างระริกระรี้เรื่องเพศสัมพันธ์ เลยใฝ่ฝันอยากร่วมรักแฟนสาว Máša กลับประสบปัญหาหลั่งเร็ว ถึงขนาดครุ่นคิดสั้น พยายามจะฆ่าตัวตาย พอได้รับคำแนะนำจากจิตแพทย์ มีโอกาสขึ้นครูกับ xxx เติบโตเป็นผู้ใหญ่ บังเกิดความกล้าครุ่นคิดตัดสินใจ ลงมือทำอะไรๆด้วยตนเอง
ตัวเลือกแรกของผู้กำกับคือ Vladimír Pucholt แต่อีกฝ่ายติดพันโปรเจค Svatba jako řemen (1967), ถัดมาทำการทดสอบหน้ากล้องนักแสดงสมัครเล่นหลายสิบคน แต่ยังไม่มีใครถูกอกถูกใจ ถึงขนาดผกก. Menzel ครุ่นคิดจะรับบทแสดงนำด้วยตนเอง (ตืดที่อายุมากเกินตัวละครไปหน่อย) ท้ายที่สุดภรรยาของคนรู้จัก Ladislav Fikar แนะนำนักร้องหน้าใหม่ Václav Neckář
ตอนสร้างหนังเรื่อง Neckář อายุย่าง 22-23 ปี แต่ใบหน้ายังมีความละอ่อนวัย บริสุทธิ์สดใส ขณะเดียวกันก็ดูทึ่มทื่อ ซื่อบื้อ เหมือนเด็กหนุ่มอายุ 15-16 ไม่รับรู้ประสีประสาต่อโลกกว้าง ดวงตาเต็มไปด้วยความอยากรู้อยากเห็น อิจฉาริษยาพวกผู้ใหญ่ อยากมีโอกาสร่วมเพศสัมพันธ์ กลับหลั่งเร็วจนแฟนสาวงอนตุ๊บป่อง
ผมชอบความใสซื่อ ทึ่มทื่อของตัวละครนี้ โดยเฉพาะคำแนะนำจิตแพทย์ (รับบทโดยผกก. Jiří Menzel) ให้คำแนะนำหาหญิงสูงวัยขึ้นครู แล้วใครต่อใครกลับรับไม่ได้ ไร้ยางอาย ตำหนิว่าอย่างรุนแรง จนกระทั่งเพื่อนร่วมงาน Hubička ช่วยจัดแจงหญิงสาว มันเลยไม่แปลกที่ Miloš จะยินยอมคล้อยตาม ตอบตกลงเข้าร่วมกลุ่มต่อต้าน … นี่อาจฟังดูตลกร้าย แต่เป็นการเปรียบเทียบปัญหาวัยรุ่น = ทัศนคติทางการเมือง ได้อย่างแสบกระสันต์ซ่าน!
แซว: อารัมบทของหนัง Miloš ยังต้องให้มารดาแต่งตัว เครื่องแบบเต็มยศ และขณะสวมใส่หมวกยังทำท่าทางเหมือนพิธีราชาภิเษก (Coronation)
อีกหนึ่งนักแสดงที่ต้องกล่าวถึงก็คือ Josef Somr (1934-2022) สัญชาติ Czech เกิดที่ Vracov, โตขึ้นเข้าเรียนการแสดงยัง Janáček Academy of Performing Arts (JAMU) เริ่มต้นเป็นนักแสดงละครเวที ภาพยนตร์เรื่องแรก Accused (1964), ก่อนโด่งดังกับ Closely Watched Trains (1966), ผลงานเด่นอื่นๆ อาทิ Valley of the Bees (1967), The Joke (1969) ฯ
รับบท Hubička ผู้ดูแล/เพื่อนร่วมงาน Miloš Hrma คอยให้คำปรึกษาทั้งเรื่องชีวิตและหน้าที่การงาน วันๆชอบพร่ำเพ้อถึงหญิงสาว นิสัยเพลย์บอย เกี้ยวพาราสีใครต่อใครไปทั่ว จนสร้างความไม่พึงพอใจให้นายสถานี Lanska เลยไม่ได้เลื่อนตำแหน่งสักที ขณะเดียวกันยังเป็นสมาชิกกลุ่มต่อต้าน กำลังวางแผนบางอย่างเพื่อโต้ตอบเอาคืนพวกฝักใฝ่นาซี
โดยปกติคนสวมใส่แว่นมักถูกมองว่าคือหนุ่มเนิร์ด แต่ทว่า Somr กลับมีภาพลักษณ์เหมือนเพลย์บอย อารมณ์อ่อนไหว สายตาหยาดเยิ้ม วันๆพร่ำเพ้อถึงหญิงสาว การงานไม่ค่อยสนใจ ขอแค่ได้ร่วมรักกับเธอ สร้างความอิจฉาริษยาให้ใครต่อใคร สังคมสมัยนั้นยังยินยอมรับพฤติกรรมดังกล่าวไม่ค่อยได้
ไม่ใช่แค่เรื่องรักๆใคร่ๆ เปิดกว้างเรื่องเพศสัมพันธ์ (Sexual Liberation) ตัวละครนี้ยังเป็นตัวแทนคนรุ่นใหม่ นิสัยหัวขบถ ต่อต้านสังคม สมาชิกกลุ่มใต้ดินต่อสู้นาซี ชักนำพา Miloš เติบโตเป็นผู้ใหญ่ เรียนรู้จักวิถีโลกกว้าง ไม่ถูกควบคุมครอบงำโดยพวกหัวโบราณ หาญกล้ากระทำสิ่งท้าพิสูจน์ตนเอง เสียสละชีพเพื่อประเทศชาติ
ถ่ายภาพโดย Jaromír Šofr (1939-) ตากล้องสัญชาติ Czech เกิดที่ Brno, บิดาเป็นเภสัชกรเปิดร้านขายยา วัยเด็กหลงใหลดนตรีและงานศิลปะ โตขึ้นเข้าเรียนภาพยนตร์ Film and TV School of the Academy of Performing Arts in Prague (FAMU) เพื่อนร่วมรุ่น Věra Chytilová สรรค์สร้างโปรเจคจบ The Ceiling (1963), A Bagful of Fleas (1962), ก่อนกลายมาเป็นขาประจำ Jiří Menzel ตั้งแต่ Closely Watched Trains (1966)
หนังปักหลักถ่ายทำอยู่หมู่บ้าน Loděnice, จังหวัด Beroun, เขต Central Bohemian (ปัจจุบันคือส่วนหนึ่งของ Czech Republic) เพราะเป็นหนึ่งในไม่กี่สถานที่ที่ความเจริญยังเข้าไม่ถึง ไม่ได้มีความเปลี่ยนแปลงไปจากสงครามโลกครั้งที่สองมากนัก … เริ่มต้นโปรดักชั่นปลายเดือนกุมภาพันธ์ จนถึงสิ้นเดือนเมษายน ค.ศ. 1966
งานภาพของหนังส่วนใหญ่ตั้งกล้องแน่นิ่ง นานๆครั้งถึงขยับเคลื่อนไหวติง โดดเด่นกับการจัดวางองค์ประกอบ ละเล่นกับกรอบ ช่องว่าง ระยะห่าง ตื้น-ลึก-หนา-บาง หลายๆช็อตชวนนึกถึง ‘สไตล์ Wes Anderson’ แค่ว่ารายละเอียดและลูกเล่นภาพยนตร์อาจไม่ค่อยเยอะเท่าไหร่ … นั่นเพราะเพิ่งเป็นหนังยาวเรื่องแรกของผกก. Menzel เองนะครับ!
(ผมพยายามเลือกช็อตที่พบเห็นแล้วพอจะบอกได้ทันทีว่าคือ Accidentally Wes Anderson)
นี่ถือเป็นช็อต ‘Iconic’ ของหนัง! Miloš ยื่นหน้า หลับตา เม้มริมฝีปาก ตั้งใจจะจุมพิตแฟนสาว Máša แต่ขบวนรถไฟกำลังเคลื่อนออก ถอยห่าง แห้วรับประทาน ช่วงกลางเรื่องตอนมีโอกาสก็ดันหลั่งเร็ว จนท้ายที่สุดเขาไม่ได้ครอบครอง ร่วมรักหลับนอน … เรียกว่าชะตาขาดตั้งแต่ครั้งแรกนี้!
ทั้งสองครั้งที่เทศมนตรี Zedníček เดินทางมายังสถานีรถไฟ ล้วนมีเหตุให้นายสถานี Lanska ตกอยู่สภาพกล้ำกลืน พูดไม่ออก บอกไม่ถูก
- ครั้งแรกตอนขณะกำลังตัดเย็บชุดใหม่ พอเทศมนตรีมาถึงก็ไม่ทันเปลี่ยนเสื้อผ้า แถมถูกบังคับให้ลงนามความร่วมมือกับนาซี … เรียกได้ว่าถูกสวมใส่เสื้อผ้า
- ครั้งหลังระหว่างกำลังให้อาหารนก พอเทศมนตรีมาถึงก็ไม่ทันเปลี่ยนเสื้อผ้า ต้องมาร่วมรับฟังข้อพิพาทของ Hubička … ไม่ใช่เรื่องของตนเองแต่ต้องเปลอะเปลื้อนไปด้วย
Máša ชักชวน Miloš มาค้างแรมที่บ้าน นั่งรออยู่บนเตียง ทีแรกผมอ่านภาษา Czech ไม่ออกเลยไม่ได้เข้าใจมุกข้อความเหนือศีรษะ บังเอิญมันมีคำแปลอังกฤษตอนหลัง (จากเครื่องบินทิ้งระเบิด) “ready in 5 minutes” หมายถึงถ่ายภาพเสร็จในห้านาที … หรือจะสื่อถึงเสร็จกามกิจในห้านาที ผมมองเวลาคร่าวๆก็เกือบๆห้านาทีจริงๆ (39.00 – 43.40) จากเริ่มต้นช็อตนี้ถึงตอนหลั่งเร็ว! หมดอารมณ์ทางเพศ
สำหรับคนไม่ทันสังเกต ช่วงระหว่างอารัมบทเล่าถึงบรรพบุรุษ มันจะมีฉายภาพปู่นั่งดื่มบนเครื่องบินลำเดียวกันนี้ ก็ไม่รู้กี่ปีพานผ่าน Miloš เดินทางไปค้างบ้านแฟนสาว Máša ซึ่งบิดาของเธอคือช่างภาพ และยังคงใช้ฉากหลังถ่ายแบบนี้อยู่
ความขำกลิ้งของซีเควนซ์นี้ไม่ใช่การหลั่งเร็ว (Premature ejaculation, PE)) จนถูกแฟนสาวทอดทิ้งให้นอนตัวคนเดียว เช้าตื่นขึ้นมาในสภาพห่อเหี่ยวสิ้นหวัง พอดิบพอดีเครื่องบินรบทิ้งระเบิดลงมา (แทนที่จะฉายให้เห็นเครื่องบินจริงๆ ก็ใช้การฉายภาพฉากหลังถ่ายรูปนี้ พร้อมเสียงเครื่องบินแล่นผ่าน) บ้านช่องพังพินาศวอดวาย สภาพจิตใจชายหนุ่มก็เฉกเช่นเดียวกัน!
ช่างซ่อมอะไรสักอย่างทุบกำแพงจนเป็นรู (ดูราวช่องอวัยวะเพศหญิง) พบเห็น Miloš กรีดข้อมือ พยายามฆ่าตัวตายในห้องน้ำ เลยพังประตูเข้าไป ได้ยินเสียงดัง ผู้คนห้องอื่นๆจึงกรูกันออกมา (ซึ่งล้วนเป็นชาย-หญิง ในสภาพครึ่งเปลือย ถอดเสื้อผ้า ราวกับกำลังร่วมกิจกรรมทางเพศ) จากนั้นชายหนุ่มถูกโอบอุ้มในท่วงท่าเหมือน Pietà (พระแม่มารีโอบอุ้มร่างพระเยซูลงจากไม้กางเขน) สัญลักษณ์ของความสงสาร ความเมตตา … แต่ผมสมเพศเวทนา
และฉากนี้ตบมุกด้วยภาพโปสเตอร์ข้อมือที่ชวนนึกถึงใบปิดโคตรหนังเงียบ Greed (1924) แต่ในบริบทของหนังคือคำโฆษณาชวนเชื่อต่อต้านคอมมิวนิสต์ มีข้อเขียนว่า “If it grabs you, you’re dead!” เป็นการพยากรณ์อนาคตที่เมื่อ Miloš เข้าร่วมกลุ่มต่อต้านนาซี ผลลัพท์คือตายหยังเขียด … ตอนนี้ยังไม่เข้าร่วมเลยรอดตายหวุดหวิด!
ในอินเตอร์เน็ตมีแต่ภาพผกก. Jiří Menzel เมื่อตอนสูงวัย ผมเลยแอบคาดไม่ถึงว่ารับเชิญในบทหมอ/จิตแพทย์ผู้ให้คำปรึกษา Miloš แก้ปัญหาอาการหลั่งไว … เหตุผลจริงๆเพราะนักแสดงไม่มาตามนัด ก็เลยต้องเล่นเอง สงสัยนำคำแนะนำจากประสบการณ์ตรง กระมัง?
Hubička ปั๊มตราสถานีที่บั้นท้ายพนักงานโทรเลขสาว Zdenička นี่คือสิ่งที่ใครต่อใครมองว่าเป็นเรื่องน่าอับอาย ไร้ศีลธรรม ไม่ถูกต้องเหมาะสม แต่ผมมองในเชิงสัญลักษณ์ที่สามารถสะท้อนถึง Nazi Germany เข้ายึดครอง Czechoslovakia ทำตัวเป็นเจ้าข้าวเจ้าของ ตีตราประเทศนี้คือเมืองขึ้นของตนเอง … แล้วมันจะไปฟ้องร้องกับใครได้ละ?
“That’s Genius.” นี่ชวนให้ผมนึกถึงภาพยนตร์ Black Peter (1964) ของผกก. Miloš Forman ที่ก็มีการนำเอาภาพนู้ด Sleeping Venus (1508-10) โพสท่าคล้ายๆเดียวกันนี้ สำหรับชื่นชมเรือนร่างอันเปลือยเปล่าของหญิงสาว รอดพ้นจากการถูกแบนเพราะมันคือภาพศิลปะ!
หมอแนะนำให้ Miloš มองหาผู้หญิงสูงวัยสำหรับขึ้นครู เรียนรู้วิธีการร่วมเพศสัมพันธ์ ครั้งหนึ่งเขาพยายามขอคำแนะนำจากภรรยาของนายสถานี Lanska ซึ่งขณะนั้นเธอกำลังทำการลูบไล้คอห่าน
ผมว่าผู้หญิงอาจไม่เข้าถึงอารมณ์ของฉากนี้ แต่บุรุษทั้งหลายย่อมเข้าใจดี! ผมรู้สึกเสียวสันหลังยังไงชอบกล เพราะคอห่านยาวๆ สัญลักษณ์ของลึงค์ อวัยวะเพศชาย ลูบไล้ขึ้นๆลงๆ บังเกิดอารมณ์ทางเพศ ก่อนที่จะ … เชือดคอห่าน?
เบาะหนังราคาแพงจาก Austria ของนายสถานี Lanska ช่างมีความเปราะบาง เมื่อถูกโยกแรงๆก็ฉีกขาด ครั้งแรกยังพอทน ครั้งหลังรับไม่ได้อย่างรุนแรง (คือครุ่นคิดว่าเป็นฝีมือของ Hubička กำลังยืนผิวปากอยู่หน้าสถานี) … น่าจะคือสัญลักษณ์ พรหมจรรย์ฉีกขาด เสียความบริสุทธิ์ สอดคล้องกับความหมายของในเชิงนามธรรมของ Loss Innocence (การที่คนเราเปลี่ยนจากความไร้เดียงสาในวัยเด็กไปสู่การเข้าใจโลกแห่งความเป็นจริงที่ซับซ้อนมากขึ้น)
Die Tschechen sind lachende Bestien. แปลว่า The Czechs are laughing beasts. คือประโยคจริงๆที่ Reinhard Heydrich เจ้าหน้าที่นาซีระดับสูงของหน่วย Schutzstaffel (SS) และยังเป็นเจ้าของฉายา “The Butcher of Prague” เคยพูดกล่าวถึงชาว Czechoslovakia
คำกล่าวของ Heydrich จุดประสงค์เพื่อทำลายขวัญกำลังใจกลุ่มผู้ต่อต้าน แต่พอนำมาใช้ในบริบทหนังเรื่องนี้แม้งโคตรสอดคล้องจิตวิญญาณ Czechoslovakia New Wave เพราะเกินกว่าครึ่งของผลงานสำคัญๆ ล้วนเป็นแนว Dark Comedy และ Political Satire ใช้ความตลกร้ายเสียดสีล้อเลียนสังคม-การเมือง ได้อย่างแสบกระสันต์
ย้อนรอยกับตอนเครื่องบินทิ้งระเบิดลงบ้านของแฟนสาว Máša, คราวนี้คือการล้างแค้นของ Miloš โยนทิ้งระเบิด (จากเสาอาณัติสัญญาณ) ลงขบวนรถไฟบรรทุกอาวุธของ Nazi Germany ผลลัพท์เกิดการระเบิดที่เว่อวังอลังการ กระแสลมพัดรุนแรงราวกับได้รับผลกระทบจากอาวุธนิวเคลียร์ นี่ถือเป็นการเสียสละของชายหนุ่ม ปลดปล่อย(น้ำกาม)ตนเองได้อย่างตูมตาม สร้างประวัติศาสตร์ให้โลกจดจำ … ขบวนรถไฟมีลักษณะเรียวยาว สามารถมองในเชิงสัญลักษณ์ของลึงค์ อวัยวะเพศชาย
ตัดต่อโดย Miloslav Hájek, Jiřina Lukešová
หนังดำเนินเรื่องผ่านมุมมอง/เสียงบรรยายของ(เด็ก)ชายหนุ่ม Miloš Hrma เช้าแต่งตัวเตรียมพร้อมฝึกงานพนักงานควบคุมการเดินขบวนรถไฟ ณ สถานี Kostomlaty นอกจากจับจ้องมองขบวนรถไฟ ยังสังเกตเห็นความวุ่นๆวายๆชีวิต ระริกระรี้อยากเสียความบริสุทธิ์
เรื่องราวของหนังสามารถแบ่งออกเป็นตอนๆ (Episodic) โดยสามารถสังเกตจากลูกเล่น Fade-to-Black (สำหรับจบตอน) และ Fade-In (เริ่มตอนใหม่)
- วันแรกทำงาน
- เช้าแต่งตัว เดินทางไปทำงานวันแรก
- แนะนำงาน ณ สถานีรถไฟ
- การมาถึงของ Countess ขี่ม้ามาสั่งให้นายสถานี Lanska ทำโน่นนี่นั่น
- การมาถึงของเทศมนตรี Zedníček (ผู้ฝักใฝ่นาซี) เล่าถึงแผนการ และให้นายสถานี Lanska ลงนามอะไรสักอย่าง
- ลูกพี่ลูกน้องของผู้ควบคุมการเดินรถไฟ
- นายสถานี Lanska พยายามเกี้ยวพาราสีเธอคนนั้น แต่ถูกภรรยาเรียกหา
- เธอคนนั้นเลยเสร็จ Hubička
- Máša แวะเวียนมาหยอกเย้า Miloš
- หลังเสร็จกามกิจ Hubička ดูสดชื่น ระเริงรื่น
- ค่ำคืนกับ Máša
- การมาถึงของกองทหารและตู้นางพยาบาล
- Máša นัดหมายค่ำคืนนี้กับ Miloš
- ค่ำคืนนี้ Miloš หลั่งเร็วก่อนมีโอกาสร่วมรัก
- เช้าวันถัดมาถูกโจมตีจากเครื่องบินทิ้งระเบิด
- Miloš พยายามฆ่าตัวตาย
- Miloš พยายามกรีดข้อมือ กระทำอัตวินิบาต
- Hubička ปั๊มตราบั้นท้ายหญิงสาว
- จิตแพทย์ให้คำปรึกษาอาการหลั่งเร็วกับ Miloš
- มารดาของหญิงสาวทำการเรียกร้องให้มีการจัดการกับ Hubička
- การขึ้นครูของ Miloš
- Miloš เข้าพบเทศมนตรี Zedníček อธิบายเหตุการณ์บังเกิดขึ้น
- Miloš ขอความช่วยเหลือจากนายสถานี Lanska แต่อีกฝ่ายเพิกเฉยไม่ใยดี
- Miloš ถูกลักพาตัวโดยกลุ่มต่อต้าน ก่อนค้นพบว่าคือคนรู้จักของ Hubička
- Miloš พูดคุยกับภรรยาของนายสถานี Lanska แต่เธอไม่แสดงปฏิกิริยาใดๆออกมา
- Hubička จัดแจงให้ Miloš เสียความบริสุทธิ์กับ Viktoria Freie
- ระเบิดตูมตาม
- เช้าวันถัดมา โลกทั้งใบของ Miloš ก็ได้ปรับเปลี่ยนแปลงไป
- เทศมนตรี Zedníček เดินทางมาพูดคุยเรื่องหญิงสาวที่ถูกปั๊มสแตมป์
- Miloš กลายเป็นคนจัดแจงทิ้งระเบิดบนขบวนรถไฟ
เพลงประกอบโดย Jiří Šust (1919-95) นักแต่งเพลงสัญชาติ Czech เกิดที่ Prague แล้วเดินทางไปเรียนการแต่งเพลงยัง Moscow Conservatory ต่อด้วย Prague Conservatory จบออกมาเริ่มต้นทำเพลงประกอบหนังสั้น ภาพยนตร์ชวนเชื่อ กระทั่งมีโอการร่วมงานผู้กำกับ Jiří Menzel ตั้งแต่ Pearls of the Deep (1966), Closely Watched Trains (1966) ฯ
ผมแอบรู้สึกว่าเพลงเปิด Opening Credit ของ Closely Watched Trains (1966) ท่วงทำนองมาร์ชคุ้นๆ ลูกเล่นหยอกล้อผู้ฟัง มันเลยอาจติดหูยิ่งกว่า The Firemens Ball (1967) แต่ทั้งสองเรื่องต่างมีจุดประสงค์เดียวกัน คือสร้างความสนุกสนาน ครื้นเครง อลเวง ชิบหายวายป่วง … แถมช่วงท้าย Closely Watched Trains จบลงด้วยเสียงหวูดรถไฟ ปู้น ปู้น สอดคล้องเข้ากับชื่อหนัง มันเลยช่วยสร้างรอยยิ้มกว้างๆ
งานเพลงของหนังจะไม่ยึดติดกับ Main Theme ปรับเปลี่ยนท่วงทำนองให้เหมาะสมตามสถานการณ์ บางครั้งใช้เพียงเสียงประกอบ (Sound Effect) สะท้อนสภาวะทางอารมณ์/สภาพจิตใจตัวละคร แต่ในลักษณะมุ่งเน้นสร้างความตลกขบขัน ยียวนกวนบาทา
- การมาถึงและจากไปของเทศมนตรี Zedníček มีดนตรีต้อนรับราวกับท่านผู้นำสุดยิ่งใหญ่
- ตอนขึ้นครูสำเร็จ ได้ยินเสียงเบาะฉีกขาด ตามด้วยท่วงทำนองฟังดูราวกับประกาศชัยชนะครั้งยิ่งใหญ่! … พอออกไปภายนอกสถานีก็ทำการผิวปาก
Closely Watched Trains (1966) นำเสนอเรื่องราวว้าวุ่นของ(เด็ก)ชายหนุ่ม ยังมีความละอ่อนเยาว์วัย ไร้เดียงสาต่อโลกกว้าง เมื่อได้ฝึกงานพนักงานควบคุมการเดินขบวนรถไฟ ทำให้ได้สังเกตเห็นสิ่งต่างๆรอบข้าง บังเกิดความระริกระรี้ อยากมีคนรัก เสียความบริสุทธิ์กับเค้าบ้าง
คาดเดาไม่ยากว่าเรื่องราว Closely Watched Trains นำจากประสบการณ์ตรงของผู้เขียนนวนิยาย Bohumil Hrabal (1914-97) ยังไม่ทันเรียนจบกฎหมาย Charles University มหาวิทยาลัยปิดเพราะการมาถึงของสงครามโลกครั้งที่สอง Czechoslovakia คือประเทศแรกๆถูก Nazi Germany เข้ายึดครอง เพราะยังหนุ่มยังแน่นเลยถูกส่งไปใช้แรงงาน ก่อนกลายมาเป็นพนักงานควบคุมการเดินขบวนรถไฟที่สถานี Kostomlaty ใกล้ๆกับ Nymburk
In my opinion, the true poetry of this movie, if it has any, lies not in the absurd situations themselves, but in their juxtaposition with obscenity and tragedy.’
Jiří Menzel
ความน่าสนใจของ Closely Watched Trains (1966) คือการเปรียบเทียบคู่ขนานระหว่างเรื่องราวก้าวผ่านวัย (Coming-of-Age) แรงขับเคลื่อนทางเพศของ(เด็ก)ชายหนุ่ม Miloš Hrma กับการได้เรียนรู้จักโลกกว้างที่ประกอบด้วยสองฟากฝั่งตรงกันข้าม
- หัวหน้าสถานีผู้ฝักใฝ่นาซีเยอรมัน มีความเข้มงวดกวดขัน เคร่งครัดในศีลธรรม ปิดกั้นเรื่องทางเพศ … ฟากฝั่งอนุรักษ์นิยม
- เพื่อนร่วมงาน Hubička สมาชิกกลุ่ม Czechoslovak Resistance สำแดงพฤติกรรมหัวขบถ ต่อต้านสังคม ช่วยให้เขาสูญเสียความบริสุทธิ์ เติบโตเป็นผู้ใหญ่ เสี้ยมสอนให้รู้จักอิสรภาพทางเพศ (Sexual Liberation) … ฟากฝั่งเสรีชน
ในบริบทของหนังมันดูมีความชัดเจน รู้สึกสมเหตุสมผลมากๆว่าทิศทางที่ Miloš จะเลือกดำเนินชีวิตหนทางไหน เด็กมันเงี่ยนจะให้อดรนทนได้อย่างไร? ก็ต้องเข้าร่วมกลุ่มกบฎ ต่อสู้กับ Nazi Germany โยนระเบิดตูมตาม (=น้ำกามแตกกระจาย) แต่การใช้อารมณ์(ทางเพศ)มาด่วนตัดสินอนาคตนั้น แม้งโคตรไร้เดียงสาระ เป็นความตลกร้ายยิ่งนัก!
แน่นอนว่าเรื่องราวของหนังสามารถสะท้อนสถานการณ์การเมือง Czechoslovakia ในยุคสมัยนั้น! แต่ผมรู้สึกว่าหนังให้ความสำคัญกับอัตถิภาวนิยม (Existentialism) โหยหาอยากมีตัวตนของ(เด็ก)ชายหนุ่มมากกว่าประเด็นการเมืองหรือสงคราม เพราะเรื่องราวนำเสนอผ่านมุมมอง เสียงบรรยาย หรือแม้ชื่อหนังที่คอยสังเกตจับจ้องมองรถไฟ สรรพสิ่งต่างๆรอบข้าง ระริกระรี้อยากเสียความบริสุทธิ์ เพื่อจะได้รับการยินยอมรับ กลายเป็นส่วนหนึ่งของสังคม และประเทศชาติ
นั่นกระมังที่ทำให้ Closely Watched Trains (1966) รอดพ้นจากการถูกแบนในประเทศ ไปกวาดรางวัลมาด้วยเลยได้รับการอะลุ่มอล่วยพอสมควร ถึงอย่างนั้นตามเทรนด์ Czechoslovak New Wave ผกก. Menzel ก็เกือบเอาตัวไม่รอดกับ Larks on a String (1969) ทำให้เขาเลือกทิศทางตรงกันข้ามผกก. Miloš Forman ที่อพยพลี้ภัยสู่สหรัฐอเมริกา นั่นคือตัดสินใจหวนกลับบ้านเกิด ยินยอมก้มหัวศิโรราบต่อรัฐบาลคอมมิวนิสต์
สังเกตเห็นความเชื่อมโยงนี้กันไหมเอ่ย? หนังให้ความสำคัญกับชายหนุ่มโหยหาการการยินยอมรับจากสังคม = ผกก. Menzel เลือกที่จะประณีประณอม ก้มหัวศิโรราบต่อรัฐบาลคอมมิวนิสต์, นี่อาจฟังดูขัดแย้งแย้งเพราะ Miloš ทั้งตัวละครและผู้กำกับร่วมรุ่นเลือกเข้าฝ่ายต่อต้าน แต่ในแง่มุมหนึ่งก็สมเหตุสมผล ถือเป็นความตลกร้ายของชีวิตยิ่งนัก!
เข้าฉายรอบปฐมทัศน์ยังเทศกาลหนัง Mannheim-Heidelberg International Film Festival (สมัยนั้นอยู่ฟากฝั่ง West Germany) เสียงตอบรับดียอดเยี่ยม คว้ารางวัล Grand Prize จึงมีโอกาสเดินทางไปฉายประเทศอื่นๆ รวมถึงนอกสายการประกวด (Out-of-Competition) เทศกาลหนังเมือง Cannes และพอมาถึงสหรัฐอเมริกายังได้ลุ้นอีกหลายรางวัล
- Academy Award: Best Foreign Language Film ** คว้ารางวัล
- Golden Globe Award: Best Foreign-Language Foreign Film พ่ายให้กับ Vivre pour vivre (1967) ของผกก. Claude Lelouch
- BAFTA Award
- Best Film พ่ายให้กับ The Graduate (1967)
- Best Soundtrack
กาลเวลาทำให้หนังเรื่องไม่เพียงเป็นหนึ่งในภาพยนตร์สัญชาติ Czechoslovakia ยอดเยี่ยมตลอดกาล แต่ยังเคยเกือบติดนิตยสาร Sight & Sound: Critic’s Poll 2012 (คะแนนโหวตเป็นรองเพียง Marketa Lazarová (1967) และ Daisies (1966))
- TIME: All-TIME 100 Movies (2010) ไม่มีจัดอันดับ
- Empire: The 100 Best Films Of World Cinema (2010) ติดอันดับ #50
ปัจจุบันหนังได้รับการบูรณะ ‘digital restoration’ คุณภาพ 4K โดย Národní Filmový Archiv (Czech National Film Archive) เสร็จสิ้นเมื่อปี ค.ศ. 2014 สามารถหาซื้อ Blu-Ray ของค่าย Arrow หรือรับชมออนไลน์ทาง Criterion Channel (ยังคุณภาพแค่ DVD)
มันเป็นความคาดไม่ถึงอย่างยิ่งยวดที่ผลงานของผกก. Menzel มีความละม้ายคล้ายสไตล์ Wes Anderson เลยทำให้ผมรู้สึกเพลิดเพลิน อมยิ้มตลอดการรับชม ชื่นชอบความละเมียดไม รายละเอียดเล็กๆน้อยๆที่ดูสัปดล อลวล รวมถึงความลุ่มลึกล้ำของการเปรียบเทียบขบวนรถไฟ = (เด็ก)ชายหนุ่มระริกระรี้อยากเสียความบริสุทธิ์! คุณภาพโดยรวมถึงระดับมาสเตอร์พีซ สมกับการเป็นหมุดไมล์ที่สร้างชื่อให้ Czechoslovak New Wave เลื่องระบือระดับนานาชาติ
จัดเรต 13+ กับความสัปดล วัยอลวล ระริกระรี้เรื่องเพศสัมพันธ์
Leave a Reply