Larks on a String (1969) 
: Jiří Menzel ♥♥♥♥
ช่วงต้นทศวรรษ 1950s คนกลุ่มหนึ่งประกอบด้วยอัยการ อาจารย์ ช่างตัดผม นักดนตรี พ่อครัว ฯ ถูกรัฐบาลคอมมิวนิสต์ส่งมาทำงานยังสถานที่ทิ้งขยะเพื่อปรับทัศนคติทางการเมือง แต่ยังไม่ทันออกฉาย ก็ถูกสั่งแบน เก็บใส่กรุ ขุดขึ้นมาเมื่อปี ค.ศ. 1990 เดินทางสู่เทศกาลหนังเมือง Berlin และคว้ารางวัล Golden Bear
ผกก. Menzel ไม่ได้มีความตั้งใจจะเสียดสีล้อเลียนการเมืองตรงๆ Larks on a String (1969) ต้องการแค่ “humorous warning about the foolishness of the 1950s” แต่เพราะบุคคลเหล่านั้น อัยการ อาจารย์ นักดนตรี ช่างไม้ ช่างตัดผม ฯ ไม่ได้มีความพยายามจะปรับเปลี่ยนทัศนคติ ก้มหัวศิโรราบต่อรัฐบาลคอมมิวนิสต์ มันจึงไม่แปลกที่กองเซนเซอร์จะมองว่าเป็นการสำแดงอคติต่อรัฐ
ขณะที่ผู้กำกับคนอื่นๆร่วมรุ่น Czechoslovak New Wave เมื่อหนังโดนแบน ถูกสั่งห้ามยุ่งเกี่ยวภาพยนตร์ ต่างตัดสินใจอพยพหลบลี้ภัยออกจากประเทศ โกอินเตอร์สู่ยุโรป-สหรัฐอเมริกา, ผกก. Menzel คือหนึ่งในไม่กี่คนยินยอมประณีประณอม แสดงความอ่อนน้อม เลียแข้งเลียขารัฐบาลคอมมิวนิสต์ ถึงขนาดเขียนบทความวิพากย์วิจารณ์ตนเอง กำกับหนังชวนเชื่อสังคมนิยม จนได้รับโอกาสสร้างภาพยนตร์เรื่องถัดๆไป Who Looks for Gold? (1974), Seclusion Near a Forest (1976), Cutting It Short (1980), The Snowdrop Festival (1984), My Sweet Little Village (1985), The End of Old Times (1989) ฯ
แต่เราอย่าไปด่วนตัดสินผกก. Menzel ว่าฝักใฝ่สังคมนิยมนะครับ เพราะไม่ใช่ทุกคนจะมีสายเลือดนักสู้ ปฏิเสธก้มหัวศิโรราบต่อศัตรู มันคงมีเหตุผลบางอย่างให้เขาเลือกลงหลักปักฐาน ไม่สามารถย้ายหนีไปไหน เลยก้มหน้าก้มตา อดรนทนทำงานของตนเองไป สักวันหนึ่งมันอาจมีโอกาส ลองหารับชมผลงานหลังสหภาพโซเวียตล่มสลาย I Served the King of England (2006) แล้วอาจจะเข้าใจทุกสิ่งอย่าง!
Jiří Menzel (1938-2020) ผู้กำกับสัญชาติ Czech เกิดที่ Prague เป็นบุตรของนักเขียน Josef Menzel (1901-75), หลังเรียนจบพยายามสมัครเรียน The Theater Faculty of the Academy of Performing Arts (DAMU) แต่ถูกปฏิเสธเพราะไม่มีความสามารถด้านการแสดง เลยเข้าทำงาน Czechoslovak Television (ČST) สะสมประสบการณ์หนึ่งปี ก่อนสามารถเข้าเรียนการกำกับ Film and TV School of the Academy of Performing Arts in Prague (FAMU) จากนั้นเริ่มทำหนังสั้น ผู้ช่วยผู้กำกับ Věra Chytilová ภาพยนตร์ Something Different (1963), ร่วมกำกับ Pearls of the Deep (1966) และภาพยนตร์ขนาดยาวเรื่องแรก Closely Watched Trains (1966)
ผกก. Menzel มีความหลงใหลในผลงานของ Bohumil Hrabal (1914-97) รับรู้จักเป็นการส่วนตัวตั้งแต่ตอนสรรค์สร้าง Pearls of the Deep (1966), ติดตามมาด้วย Closely Watched Trains (1966), ผลงานถัดมาก็คือ Skřivánci na niti แปลตรงตัว Larks on a String ดัดแปลงนวนิยาย Inzerát na dům, ve kterém už nechci bydlet (1965) แปลว่า An Advertisement for the House I Don’t Want to Live in Anymore
เกร็ด: นอกจากนี้ผกก. Menzel ยังดัดแปลงผลงานอื่นๆของ Harbal มาเป็นภาพยนตร์ Cutting It Short (1981), The Snowdrop Festival (1984) และ I Served the King of England (2006)
ช่วงระหว่างดัดแปลงบทหนัง เห็นว่าได้รับคำชมจากเบื้องบนเสียด้วยซ้ำ เพราะนำเสนอเรื่องราวของกลุ่มนอกรีต (Social Outcasts) ที่แม้รัฐบาลคอมมิวนิสต์ไม่ให้การยินยอมรับ ก็ยังให้โอกาสมีพื้นที่ยืนในสังคม ผ่านการอนุมัติโปรเจคช่วงเดือนธันวาคม ค.ศ. 1968
ด้วยความที่ผกก. Menzel และตากล้อง Jaromír Šofr ต้องการถ่ายทำด้วยฟีล์มสี Eastmancolor คุณภาพสูงนำเข้าจาก West Germany ซึ่งหาได้ยากใน Czechoslovakia โปรดิวเซอร์เลยตัดสินใจร่วมทุนสร้างกับ Beta Film GmbH ลงทุนค่าฟีล์มสี 50,000 ดอลลาร์ แลกกับลิขสิทธิ์จัดจำหน่ายในยุโรป (ยกเว้นประเทศในเครือสหภาพโซเวียต) … ภายหลังจากหนังถูกเก็บเข้ากรุ Beta Film GmbH จึงทำการฟ้องร้องโปรดิวเซอร์ แต่ก็ไม่รู้ได้เงินคืนหรือเปล่า
เรื่องราวมีพื้นหลังช่วงทศวรรษ 1950s ณ ลานทิ้งขยะ เศษเหล็ก (Junkyard) แห่งหนึ่งที่เมือง Kladno คนงานคือกลุ่มชนชั้นกลาง (Bourgeois) ระกอบด้วยอัยการ อาจารย์สอนปรัชญา พ่อครัวหัวป่า ช่างตัดผม นักแซกโซกโฟน ฯ ถูกส่งมาใช้แรงงานเพื่อหล่อหลอม/ปรับทัศนคติต่อระบอบคอมมิวนิสต์ แต่พวกเขากลับไม่รู้ ไม่สน ไม่ยี่หร่าอะไรใคร พูดคุยถกเถียงอย่างผู้มีสติปัญญา หนักแน่นมั่นคงต่ออุดมการณ์ของตนเอง
หัวใจของหนังคือความรักหวานขม ปนโรแมนติกของพ่อครัวหนุ่ม Pavel Hvezdár (รับบทโดย Václav Neckář) ปฏิเสธทำงานวันอาทิตย์ (เพราะเป็นชาวยิว ปฏิเสธทำงานวันสะบาโต) และนักโทษสาว Jitka (รับบทโดย Jitka Zelenohorská) ติดคุกเพราะพยายามหลบหนีออกนอกประเทศ กลายมาเป็นแรงงานยังสถานที่ทิ้งขยะใกล้เคียงกัน จึงมีโอกาสพูดคุย แวะเวียนไปมาหาสู่ แต่มักถูกกีดกันโดยผู้คุม Guard Anděl (รับบทโดย Jaroslav Satoranský) ที่เต็มไปด้วยความอิจฉาริษยา เพราะยังไม่มีโอกาสสมสู่ภรรยาเพิ่งแต่งงาน
ความวุ่นๆวายๆของหนังเกิดจากกฎหมายการแต่งงาน ด้วยความที่ Jitka ยังเป็นนักโทษในเรือนจำ จึงไม่สามารถจดทะเบียน เข้าร่วมพิธีสมรส วิธีการก็คือ Pavel แต่งงานกับตัวแทน (Marriage by Proxy) ซึ่งก็คือคุณยาย (ของ Jitka) และแม้ผู้คุมจัดเตรียมห้องหับ วางแผนให้พวกเขาครองรักกัน จู่ๆชายหนุ่มถูกส่งไปทำงานเหมืองใต้ดิน
ถ่ายภาพโดย Jaromír Šofr (1939-) ตากล้องสัญชาติ Czech เกิดที่ Brno, บิดาเป็นเภสัชกรเปิดร้านขายยา วัยเด็กหลงใหลดนตรีและงานศิลปะ โตขึ้นเข้าเรียนภาพยนตร์ Film and TV School of the Academy of Performing Arts in Prague (FAMU) เพื่อนร่วมรุ่น Věra Chytilová สรรค์สร้างโปรเจคจบ The Ceiling (1963), A Bagful of Fleas (1962), ก่อนกลายมาเป็นขาประจำ Jiří Menzel ตั้งแต่ Closely Watched Trains (1966)
งานภาพสไตล์ Menzel โดดเด่นกับรายละเอียด จักวางองค์ประกอบภาพ แต่เรื่องนี้ไม่ได้จำกัดว่าต้องถ่ายภาพหน้าตรง หรือตั้งกล้องทิ้งไว้เฉยๆ สามารถขยับเคลื่อนไหว แพนนิ่ง แทร็กกิ้ง หรือภาพเหนือศีรษะ และแทบทุกช็อตฉากต้องถ่ายติดกองขยะ(ที่เป็น)เศษเหล็ก เศษซากปรักหักพัง มีความสกปรก รกรุงรัง สนิมเกรอะกรัง เป็นการเลือกสถานที่เหมาะสำหรับบุคคลนอกคอก ถูกรัฐทอดทิ้งขว้าง แต่พวกเขาเหล่านั้นล้วนเปร่งเปร่ง เป็นตัวของตนเอง โดยไม่ถูกสภาพแวดล้อมหล่อหลอม เสี้ยมสอน เปลี่ยนแปลงทัศนคติ กลายเป็นส่วนหนึ่งของสังคมไม่น่าอภิรมณ์แห่งนี้
หนังปักหลักถ่ายทำอยู่ภายในโรงงาน Poldi Steel S.R.O. ตั้งอยู่ยัง Kladno, Central Bohemian ทีแรกผู้บริหารให้ความร่วมมือเป็นอย่างดี แต่พอหนังถูกแบนก็ออกปฏิเสธว่าไม่ได้ใช้สถานที่ ???
Vlastimil Brodský รับบทอาจารย์สอนปรัชญา ตลอดทั้งเรื่องมักพูดประโยคที่เคลือบแฝงปรัชญา … ก็แน่ละ! ตอนต้นเรื่องขณะแนะนำตัวละครทั้งหลาย เขานั่งอยู่เบื้องบนอะไรสักอย่าง ลงมาไม่ได้เพราะใครบางคนยกบันไดหนี จริงๆเขาจะลงด้านหลังก็ยังได้ แต่นี่เป็นการเคลือบแฝงข้อคิดปรัชญา ละม้ายคล้ายสำนวนขี่หลังเสือแล้วลงยาก หรือก็คือบุคคลผู้มีความรู้ความสามารถ จะให้มาทำงานกรรมกรแรงงานที่ไม่เหมาะกับตนเอง มันก่อให้เกิดประโยชน์อันใด?
โดยไม่มีใครรับรู้ล่วงหน้า บรรดาคนงานถูกเรียกรวมตัวให้ถ่ายทำโฆษณาชวนเชื่อเกี่ยวกับสงครามเกาหลี มีการยกฉาก พื้นหลัง ป้ายข้อความ ต้นไม้ ตู้ปลา ฯ แต่พวกเขาเหล่านั้นกลับไม่ยี่หร่า เพิกเฉยเฉื่อยชา ก่อนใครบางคน(อัยการมั้งนะ)พูดบอกว่ากำลังประท้วงหยุดงาน นั่นทำให้ต้องสั่งยุติการถ่ายทำโดยพลัน!
กองถ่ายโฆษณานี้ สามารถเปรียบเทียบการมาถึงของระบอบคอมมิวนิสต์ เข้ามาจัดการโน่นนี่นั่น เรียกร้องให้ประชาชนทำนั้นโน้นนี้โดยไม่มีความยินยอมพร้อมใจ … ยกเว้นแต่ชายหนุ่ม-หญิงสาว Pavel & Jitka ได้จับมือถือแขน อยู่ใกล้ชิดกันในช่วงเวลาสั้นๆ
ใครเคยรับชม Closely Watched Trains (1966) ก็น่าจะมักคุ้นนักแสดงนำ Václav Neckář รับบทพ่อครัวหนุ่ม Pavel Hvezdár ปฏิเสธทำงานวันสะบาโต ตกหลุมรักหญิงสาว Jitka คราวนี้แม้ได้แต่งงาน แต่กลับไร้โอกาสครองรัก … จงใจเลือกพื้นหลังหัวจักรขบวนรถไฟด้วยนะ!
Guard Anděl คือผู้คุมกฎ มีหน้าที่ดูแลนักโทษสาวระหว่างทำงานในสถานที่ทิ้งขยะ หรือตัวแทนบุคคลใช้อำนาจรัฐ เบื้องหน้ามีความเข้มงวดกวดขัน แต่ลับหลังเต็มไปด้วยความสองจิตสองใจ โล้เล้ลังเลว่าจะแต่งงานดีไหม ค่ำคืนนั้นเข้าพิธีสมรสกับสาวยิปซี ผู้ยังมีความโหยหาครอบครัว เลยปฏิเสธร่วมรักหลับนอนกับเขา … นี่ดูราวกับเป็นการเปรียบเทียบอำนาจเผด็จการของรัฐบาลคอมมิวนิสต์ เกิดจากการไม่ได้รับการเติมเต็ม(ทางเพศ) ภรรยาไม่อนุญาตให้ร่วมรัก เลยมาระบายอารมณ์อัดอั้นกับประชาชน
หรือเราจะวิเคราะห์ว่า Guard Anděl คือตัวแทนอนุรักษ์นิยม ปฏิบัติตามกฎกรอบอย่างเคร่งครัด แต่งงานกับสาวยิปซี (Romani) ที่ขึ้นชื่อในความรักอิสระ โหยหาเสรีภาพ พวกเขาอยู่คนละฟากฝั่งตรงกันข้าม จึงมิอาจครองคู่อยู่ร่วม = รัฐบาลคอมมิวนิสต์ พยายามจะล้างสมอง ปรับทัศนคติ ควบคุมครอบงำกลุ่มคนหัวขบถ นอกคอก ปฏิเสธทำตามกฎกรอบ ย่อมไม่สามารถกระทำได้สำเร็จ!
นี่เป็นฉากเล็กๆที่อาจแทงใจดำคนสมัยนั้น คอมมิวนิสต์(สมัยนั้น)ไม่เอากระทั่งความเชื่อศรัทธาศาสนา ไม้กางเขนถูกโยนทิ้งๆขว้างๆไม่ต่างจากเศษเหล็ก … จะว่าไปเหตุผลที่พ่อครัวหนุ่ม Pavel ถูกส่งมาใช้แรงงาน ก็เพียงเพราะปฏิเสธทำงานวันสะบาโต (วันพักผ่อนศักดิ์สิทธิ์ตามหลักศาสนายูดาห์และศาสนาคริสต์)
ในป่าช้าขยะ (Junkyard) จะมีการบีบอัดเศษเหล็กให้กลายเป็นทรงลูกบากศ์ นำมาวางเรียงรายกลายเป็นประติมากรรมที่ชวนนึกถึงภาพวาดศิลปะของ Pablo Picasso ยุคสมัย Cubism แต่ในบริบทของหนังน่าจะต้องการสื่อถึงแนวคิดรัฐบาลคอมมิวนิสต์ พยายามหล่อหลอม เสี้ยมสอน ปรับเปลี่ยนทัศนคติ บีบอัดประชาชนให้อยู่ภายใต้กฎกรอบ ไม่ต่างจากลูกบากศ์เหล่านี้ สูญเสียรูปทรง/ความครุ่นคิดอ่านของตนเอง เพียงกระทำสิ่งตอบสนองความต้องการของรัฐ
ระเบียบเกี่ยวกับความสะอาดก็เฉกเช่นเดียวกัน นี่ล้อกับหนังดำเนินเรื่องยังสถานที่ทิ้งขยะ โรงงานหลอมเหล็กที่เต็มไปด้วยสกปรก สนิมเกรอะกรัง เศษซากปรักหักพัง จุดประสงค์เพื่อให้พวกเขาเหล่านั้นได้ชำระล้าง กลายเป็นคนใหม่ … แต่ขณะเดียวกัน กฎเรื่องนี้ถูกนำไปใช้ในทางตอบสนองตัณหาของผู้คุมกฎ
Pavel กำลังทำความสะอาดหอพักด้วยการถูพื้นห้อง แต่ยังไม่ทันจะลุกไปไหน มีเพื่อนคนงานรองเท้าเปลอะเปลื้อนเดินเข้ามาย่ำเหยียบ ราวกับจะสื่อว่าไม่มีทางที่ทุกสิ่งอย่าง/มนุษย์จะขาวสะอาด ล้อเลียนกฎระเบียบ(ฉากก่อนหน้า)ได้อย่างเฉียบขาด!
Iran–Iraq เป็นสองประเทศที่มีความขัดแย้งกันมายาวนาน ความตั้งใจของผกก. Menzel คงต้องการเปรียบเทียบความขัดแย้งดังกล่าวกับชาย-หญิง ประชาชน-ผู้คุมกฎ/รัฐบาลคอมมิวนิสต์ แต่สิ่งคาดไม่ถึงคือตอนหนังออกฉายปี ค.ศ. 1990 ความขัดแย้งระหว่างสองประเทศบานปลายสู่สงคราม Iran–Iraq War (1980-88) มันเลยเป็นการเปรียบเทียบที่มีความเหนือกาลเวลา จนถึงปัจจุบันก็ยังสามารถใช้บริบทนี้ได้อยู่!
ครอบครัวนี้มีบุตร 4 คน แต่บิดาขณะมึนเมาซื้อของขวัญ/ชุดเซเลอร์มาให้กับบุตรชาย (ก็ไม่รู้คนเล็กหรือคนโต) สร้างความอิจฉาริษยาให้พี่น้องคนอื่นๆถึงขนาดร่ำร้องไห้ออกมา, นี่แสดงถึงความไม่เทียม เลือกปฏิบัติ สะท้อนวิถีของรัฐบาลคอมมิวนิสต์อย่างตรงไปตรงมา สนเพียงพวกพ้อง คนของตนเอง ประชาชนส่วนใหญ่ถูกทอดทิ้งขว้าง ได้รับเพียงคราบน้ำตา
แซว: ขณะสวมหมวกให้บุตรชาย ใครเคยรับชม Closely Watched Trains (1966) ก็น่าจะมักคุ้นเคยเป็นอย่างดี!
นี่เป็นอีกความครุ่นคิดอันเฉียบขาดของอาจารย์สอนปรัชญา เล่าว่าคนส่งนมพูดความจริงเกี่ยวกับบางสิ่งอย่าง แล้ววันถัดมาสูญหายตัวไปอย่างลึกลับ เขาไม่ได้สนใจว่าหมอนั่นพูดอะไร เพียงตั้งคำถามอีกฝ่ายหายตัวไปไหน? เพียงเท่านั้นก็ถูกปาก ปิดหูปิดตา อีกไม่กี่วันถัดมาจะโดนสั่งย้ายไปทำงานเหมืองใต้ดิน … นี่เรียกว่ารัฐบาลคอมมิวนิสต์ ไม่ยินยอมกระทั่งให้ประชาชนเกิดความครุ่นคิด!
นี่อาจเป็นฉากเล็กๆที่ดูไม่สลักสำคัญ แต่การที่ผู้คุม Guard Anděl ยินยอมเข้าร่วมผิงกองไฟ ท่ามกลางฝนตก สภาพอากาศหนาวเหน็บ แสดงถึงการพึ่งพาอาศัยในช่วงเวลายากลำบาก ไม่มีสูง-ต่ำ ผู้คุม-นักโทษ และการยืนล้อมวงกลม ก็คือทุกคนมีความเสมอภาคเท่าเทียมจากทุกทิศทาง
รถพ่นสี จู่ๆพ่นสีใส่ผนังกำแพง คนนั่งอยู่/เดินผ่าน โดยไม่บอกกล่าว หรือสั่งให้ย้ายที่ทาง นี่คือสิ่งที่ใครๆบอกได้ว่าไร้สาระ บ้าบอคอแตก แต่สามารถสะท้อนแนวทางของรัฐบาลคอมมิวนิสต์อีกเช่นเคย พยายามล้างสมอง ฟอกขาว ปรับเปลี่ยนทัศนคติประชาชน โดยไม่สนห่าเหวอะไรใคร เพียงเพื่อให้ทุกสิ่งอย่างเป็นไปตามความต้องการ ภายนอกแลดูขาวโพลนเหมือนกันทั้งหมด! … ผลลัพท์มันจึงทำสำเร็จแค่เพียงสิ่งฉาบหน้า ซึ่งพอคนนั่งอยู่ลุกขึ้นย้ายที่ ก็ทิ้งร่อยรอยส่วนไม่ได้พ่นเอาไว้เบื้องหลัง
มีไม่กี่ประเทศบนโลกที่อนุญาตให้แต่งงานผ่านตัวแทน (Marriage by Proxy) แต่ต้องเป็นเหตุร้ายแรง (Serious Reasons) อาทิ คู่สมรสป่วยหนัก ติดคุกติดตาราง หรืออาศัยอยู่ต่างประเทศ แล้วมีเหตุให้เดินทางไม่ได้เท่านั้น … เมืองไทยไม่มีกฎหมายข้อนี้นะครับ มันเลยทำให้ซีเควนซ์นี้ดูมีความบ้าบอคอแตก (Absurdity) สะท้อนถึงกฏหมาย การใช้อำนาจรัฐ(คอมมิวนิสต์)ที่ไม่ตรงต่อความต้องการประชาชน
ความสนใจของรัฐ(คอมมิวนิสต์)มีเพียงสิ่งถูกต้องตามกฎหมาย การแต่งงาน จดทะเบียนสมรส แต่ลับหลังของคนสองคน จะรักกันจริงไหม ร่วมเพศสัมพันธ์กันหรือเปล่า (ทั้งคู่ของ Pavel & Jitka และผู้คุม Guard Anděl & ภรรยาชาวยิวซี) ล้วนไม่สะท้อนความเป็นจริงบังเกิดขึ้น
อีกประเด็นที่น่าสนใจคือ Illusion of Control การแต่งงาน/จดทะเบียนสมรส คือคนสองได้เป็นสามี-ภรรยา ถูกต้องตามกฎหมาย แต่ความเป็นจริงพวกเขายังไม่มีโอกาสร่วมรักหลับนอน เพียงมายา ภาพลวงตา, สะท้อนเข้ากับรัฐบาลคอมมิวนิสต์ที่ออกกฎระเบียบโน่นนี่นั่น ครุ่นคิดว่าตนเองสามารถควบคุมครอบงำประชาชน แต่ก็แค่เพียงเปลือกภายนอก หาใช่จิตวิญญาณ หรือความครุ่นคิดของพวกเขา
ในวันที่ผู้คุม Guard Anděl เตรียมพร้อมให้ Pavel ได้ครองรักกับ Jitka แต่เจ้าบ่าวกลับถูกลากพาตัวไปต้อนรับรัฐมนตรีกระทรวงศึกษาและวัฒนธรรม Zdeněk Nejedlý (รับบทโดย Vladimír Šmeral) พัฒนาบทเรียนที่สอดแทรกอุดมการณ์คอมมิวนิสต์อย่างแรงกล้า แต่ทว่าพอลงจากรถ มีพรมปูให้ไม่ได้เดิน (ปูพรมได้แหกมาก) ตุปัดตุเป๋ออกนอกเส้นทาง (นี่เป็นการล้อเลียนว่าแม้แต่ระดับรัฐมนตรี ยังไม่ดำเนินตามเส้นทางวางไว้ แล้วจะคาดหวังให้ใครดำเนินตามเส้นทางที่เขาวางไว้ได้อย่างไร?) บังเอิญเดินเข้าหา Pavel สอบถามสิ่งไม่ควรสอบถาม เลยถูกลักพาตัว อุ้มขึ้นรถ หมดโอกาสครองรักภรรยา
Pavel ถูกส่งไปทำงานเหมืองใต้ดิน สถานที่ไร้เดือนไร้ตะวัน ไร้แสงสว่างสาดส่อง ไม่ต่างอะไรจากขุมนรก ภาพสุดท้ายของหนังฉายขณะลิฟท์กำลังเคลื่อนลง สามารถสื่อถึงความสิ้นหวัง จุดตกต่ำสุดของมนุษย์ชาติ (ภายใต้ระบอบคอมมิวนิสต์) และโดยไม่รู้ตัวยังเหมารวมผกก. Menzel เพราะการสร้างหนังเรื่องนี้ทำให้ถูกแบน เก็บเข้ากรุ ห้ามยุ่งเกี่ยววงการภาพยนตร์อยู่หลายปี
ปล. ในเครดิตมีเขียนว่าผกก. Menzel ปรากฎตัวในฉากขณะลงลิฟท์ ผมก็พยายามเพ่งเล็งหาอยู่นาน นี่ถ้าไม่เพราะเคยเห็นหน้าตอน Closely Watched Trains (1966) ก็คงบอกไม่ได้ว่าคือชายสวมแว่นที่วงกลมเอาไว้ กำลังลงนรกไปพร้อมๆกับหนัง
ตัดต่อโดย Jirina Lukesová (1919-2010) สัญชาติ Czezh เกิดที่ Kostálov ตั้งแต่ปี ค.ศ. 1941 ทำงานเป็นผู้ช่วยตัดต่อ Anna Vlasová ที่สตูดิโอ Favoritfilm Vlas a spol. ก่อนออกมารับงานส่วนตัว ตัดต่อสารคดี ภาพยนตร์ อาทิ Distant Journey (1949), Intimate Lighting (1965), Pearls of the Deep (1965), Closely Watched Trains (1966), Return of the Prodigal Son (1967), Capricious Summer (1968), Larks on a String (1969) ฯ
หนังไม่ได้ดำเนินเรื่องผ่านมุมมองตัวละครใดเป็นพิเศษ แต่สามารถเหมารวมกลุ่มบุคคลนอกคอก ถูกรัฐส่งมาใช้แรงงานอยู่ยัง Poldi Steel S.R.O. คือจุดศูนย์กลางของเรื่องราว
- แนะนำสถานที่ & ตัวละคร
- ร้อยเรียงภาพสถานที่ทิ้งขยะ และโรงงาน Poldi Steel S.R.O.
- แนะนำตัวละคร ใครเคยทำอะไร
- ทีมงานเดินทางมาถ่ายทำโฆษณาชวนเชื่อ แต่ล้มเลิกแผนการหลังรับรู้ว่าพวกเขากำลังประท้วงหยุดงาน
- เรื่องวุ่นๆระหว่างรับประทานอาหารกลางวัน
- สหภาพแรงงานเดินทางมาโน้มน้าวให้คนงานหวนกลับมาทำงานอีกครั้ง
- ชีวิตแต่งงานของผู้คุม Guard Anděl
- งานแต่งงานของผู้คุม Guard Anděl
- ค่ำคืนในเรือนหอที่ไม่สามารถครองรักภรรยา
- วันถัดมาเริ่มทำงานหลอมเหล็ก
- ยามเย็นกลับมาห้องพัก แล้วแอบไปถ้ำมองห้องขังสาวๆ
- ค่ำคืนนี้ Guard Anděl ก็ยังไม่สามารถครองรักภรรยา
- เรื่องราวความรักระหว่างคนงาน กับนักโทษสาว
- วันถัดมา นักโทษสาวขออนุญาต Guard Anděl เข้าไปช่วยงานหนุ่มๆ แล้วหาโอกาสเกี้ยวพาราสี
- ยามค่ำคืนมีการแอบไปร่วมรัก ก่อนถูกจับได้เกือบจะคาหนังคาเขา
- เด็กนักเรียนเดินทางมาทัศนศึกษา
- หนุ่มๆอาบน้ำ โดยมีสาวๆรออยู่ภายนอก
- วันฝนตก Guard Anděl ได้รับคำแนะนำจากช่างตัดผม เร่งรีบหวนกลับไปหาภรรยา
- พอแมวไม่อยู่หนูร่าเริง คนงานกับนักโทษสาวได้ผิงไฟร่วมกัน
- การแต่งงานของ Pavel & Jitka
- Jitka ตอบตกลงแต่งงาน
- Pavel แต่งงานกับตัวแทน (Marriage by Proxy) คุณยายของ Jitka
- Jitka ได้รับแหวนแต่งงานในเรือนจำ
- Guard Anděl ช่วยตระเตรียมสถานที่สำหรับ Pavel และ Jitka ได้ครองรักกัน
- แต่ทว่า Pavel กลับถูกส่งไปทำงานเหมืองใต้ดิน โอกาสรอดชีวิตต่ำยิ่งนัก!
เพลงประกอบโดย Jiří Šust (1919-95) นักแต่งเพลงสัญชาติ Czech เกิดที่ Prague แล้วเดินทางไปเรียนการแต่งเพลงยัง Moscow Conservatory ต่อด้วย Prague Conservatory จบออกมาเริ่มต้นทำเพลงประกอบหนังสั้น ภาพยนตร์ชวนเชื่อ กระทั่งมีโอการร่วมงานผู้กำกับ Jiří Menzel ตั้งแต่ Pearls of the Deep (1966), Closely Watched Trains (1966), Larks on a String (1969) ฯ
งานเพลงของ Šust มาในแนวออร์เคสตรา แทรกแซมอยู่ตรงโน้นนิด ตรงนี้หน่อย คอยสร้างบรรยากาศเศร้าๆ เหงาๆ ของบุคคลที่ถูกรัฐ(คอมมิวนิสต์)ทอดทิ้ง ไม่ได้รับการเหลียวแล แต่พวกเขาก็หาได้แคร์ ชีวิตยังคงดำเนินต่อไป เท่าที่มีกันอยู่ก็สามารถพึ่งพาอาศัย พบเจอรักครั้งใหม่ ช่วยเหลือจุนเจือ เติมเต็มกันและกัน
นอกจากออร์เคสตราของ Šust ยังมีการแสดงสดของวงยิปซีในงานแต่งงาน ทำการแสดงโดยครอบครัว Gondolán Familty นำโดย Antonín Gondolán (1942-) ซึ่งเป็นชาว Romani ตั้งแต่กำเนิด (หรือก็คือชาวยิปซีเองนะแหละ)
Larks on a String (1969) นำเสนอเรื่องราวของกลุ่มคนนอกคอก ไม่ปฏิบัติตามกฎกรอบสังคม เลยถูกเฉดหัว ส่งไปใช้แรงงาน ปรับทัศนคติทางการเมือง เหมือนการหล่อหลอมขยะ รีไซเคิลนำกลับมาใช้ใหม่ แต่พวกเขาเหล่านี้กลับไม่สนใจอะไร ยังคงแสดงความหัวขบถ ดื้อรั้น เอาแต่ใจ ปฏิเสธก้มหัวศิโรราบต่อระบบ
แม้ความตั้งใจของผกก. Menzel จะแค่เพียงสร้างหนังตลก(ร้าย) ล้อเลียนพฤติกรรมกลุ่มคนนอกคอก “humorous warning about the foolishness of the 1950s” แต่ความหัวขบถของพวกเขาเหล่านั้น ปฏิเสธก้มหัวศิโรราบต่อระบบ นั่นคือสิ่งที่กองเซนเซอร์มองว่าเป็นการส่งเสริมสนับสนุนให้คนรุ่นใหม่มีความเป็นปัจเจกชน (Individualism) มากกว่าจะยึดถือเชื่อมั่นในระบอบสังคมนิยม
ในมุมมองฟากฝั่งโลกเสรี มักมองหนังในเชิงเปรียบเทียบโรงงาน/สถานที่ทิ้งขยะ เต็มไปด้วยเศษเหล็ก มีความสกปรก รกรุงรัง สนิมเกรอะกรัง ซากปรักหักพัง ไม่ต่างจากสภาพแวดล้อมภายใต้การปกครองของรัฐบาลคอมมิวนิสต์ และเรื่องราวของกลุ่มคนนอกคอก คือความพยายามหาหนทางใช้ชีวิต รอคอยทีเผลอของผู้คุม Guard Anděl แมวไม่อยู่หนูร่าเริง!
โดยเฉพาะการแต่งงานผ่านตัวแทนของ Pavel และดันไปถามรัฐมนตรีเรื่องสุ่มสี่สุ่มห้า เลยถูกส่งไปทำงานเหมืองใต้ดิน ยังไม่เคยมีโอกาสครองรักภรรยา มันสามารถตีความได้ทั้งการใช้อำนาจในทางคอรัปชั่น และวิธีการที่ถูกต้องในมุมของคอมมิวนิสต์ ประชาชนไม่มีควรสิทธิ์เสียง ตั้งคำถามกับระบบ!
มันช่างเป็นความ ‘Ironic’ ที่ผกก. Menzel ประสบโชคชะตาเดียวกับตัวละคร Pavel การสร้างภาพยนตร์เรื่องนี้ไม่ต่างจากการสอบถามรัฐมนตรีเรื่องสุ่มสี่สุ่มห้า และประเด็นคือเขาเลือกรับบท (Cameo) คนงานลงลิฟท์ไปด้วยกัน มองไม่เห็นเดือนเห็นตะวัน ราวกับตกนรกทั้งเป็นอยู่หลายปี!
ผกก. Menzel ไม่ได้ฝักใฝ่สังคมนิยม หรือต่อต้านลัทธิคอมมิวนิสต์ เขาเป็นคนอ่อนน้อม ประณีประณอม พยายามวางตัวเป็นกลาง ไม่ได้ต้องการความยิ่งใหญ่ “I had no artistic ambitions.” ยินยอมก้มหัวศิโรราบเพื่อตนเอง(และครอบครัว)จะไม่ต้องต่อสู้ดิ้นรน ทนทุกข์ยากลำบากยังต่างแดน … ตอนหนังเรื่องนี้ถูกเก็บเข้ากรุ เขาจึงพยายามทำการไถ่โทษ (Redemption) สำแดงความจริงใจต่อรัฐ เพื่อให้ตนเองได้รับโอกาสหวนกลับมาสรรค์สร้างภาพยนตร์อีกครั้ง
ชื่อหนัง Skřivánci na niti แปลตรงตัว Larks on a String คือเกมเด็กเล่นที่ค่อนข้างโหดร้าย ด้วยการนำเอาเศษขนมปังผูกติดกับเชือกแล้วโยนให้นก(จาบฝน) พอพวกมันเริ่มจิกกิน ก็ก่อนค่อยๆลากเข้าหาตนเอง จนกลายเป็นนก(ลูกไก่)ในกำมือ สามารถสะท้อนวิธีการของลัทธิคอมมิวนิสต์ เริ่มจากสร้างภาพดูดี ล่อหลอกให้ผู้คนตายใจ จนพอตนเองมีอำนาจบาดใหญ่ก็กระทำการ … คำอธิบายชื่อหนังเช่นนี้ มันก็โคตรๆชัดเจนว่าทัศนคติแท้จริงของผกก. Menzel คือเฉกเช่นไร!
ช่วงปลายปี ค.ศ. 1969 มีการยกเครื่ององค์กร Czechoslovak State Film (หรือก็คือกองเซนเซอร์นะแหละ) เพื่อให้คณะกรรมการชุดใหม่มีวิสัยทัศน์สอดคล้องความเปลี่ยนแปลงหลัง 1968 Prague Spring ผู้อำนวยการคนใหม่มีความเข้มงวด ละเอียดอ่อนไหว อะไรเคยได้รับการอนุมัติก่อนหน้านี้ อาจโดนปัดตกเมื่อมีการพิจารณารอบใหม่
Larks on a String (1969) กลายเป็นตัวอย่างแรกโดยไม่รู้ตัว เพราะตอนพัฒนาบทหนังไม่มีปัญหาใดๆ (ได้รับการอนุมัติโปรเจคเดือนธันวาคม ค.ศ. 1968) แต่พอสร้างเสร็จกำลังจะออกฉาย กลับไม่ผ่านการตรวจสอบของคณะกรรมการชุดใหม่
From generally humanist principles, the film in broader context questions the principle of collectiveness and satirises the changes made after February 1948 and the whole process of building socialism.
Jiří Purš ผู้อำนวยการคนใหม่ของ Czechoslovak State Film กล่าวเหตุผลแบนหนัง Larks on a String (1969)
แม้พยายามต่อรอง ลงมือถ่ายซ่อม ตัดต่อหนังใหม่ หวังว่าจะมีโอกาสออกฉาย แต่ท้ายที่สุดคณะกรรมการตัดสินให้เก็บหนังเข้ากรุ แบนห้ามฉาย (ก็ยังดีกว่าเอาไปทำลายทิ้ง) และผู้กำกับ Menzel ถูกสั่งไม่ให้ยุ่งเกี่ยวกับวงการภาพยนตร์อยู่หลายปี
การมาถึงของ Velvet Revolution (1989) ชัยชนะการปฏิวัติของชาว Czechoslovakia ทำให้มาตรการต่างๆเคยเข้มงวดได้รับการผ่อนปรน ผกก. Menzel จึงมีโอกาสขุดหนังเรื่องนี้เข้าฉายเทศกาลหนังเมือง Berlin ในโอกาสครบรอบสี่สิบปี และสามารถคว้ามาสองรางวัล … น่าจะเป็นครั้งแรก/ครั้งเดียวในประวัติศาสตร์เลยกระมัง หนังเคยถูกเก็บเข้ากรุ พอขุดออกมาสามารถคว้ารางวัล(ใหญ่)จากเทศกาลหนัง
- Golden Bear เคียงคู่กับ Music Box (1989) ของผกก. Costa-Gavras
- FIPRESCI Prize – Honorable Mention (Competition)
ปัจจุบันหนังได้รับการบูรณะ ‘digital restoration’ คุณภาพ 4K โดย Karlovy Vary International Film Festival ร่วมกับ Národní filmový archiv (Czech National Film Archive) เสร็จสิ้นเมื่อปี ค.ศ. 2021 เข้าฉายเทศกาลหนัง Berlin Classics สามารถหาซื้อ Blu-Ray ของค่าย Second Run
ทีแรกผมแอบผิดหวังต่อหนัง เพราะไม่ได้มีความโดดเด่น ตลกขบขันเทียบเท่า Closely Watched Trains (1966) แต่ก็รู้สึกว่าเรื่องราวมีความละมุน กลมกล่อม ละเมียดละไมในรายละเอียดกว่ามาก และแม้ถูกเก็บเข้ากรุยังคงคุณภาพ เหมือนไวน์ชั้นเลิศ รสชาดยังเอร็ดอร่อยเหนือกาลเวลา … ถ้าวัดกันด้วยเรื่องคุณภาพ Larks on a String (1969) อาจคือผลงานยอดเยี่ยมที่สุดของผกก. Menzel
จัดเรต 13+ กับสภาพแวดล้อม สถานที่ทิ้งขยะ การกดขี่ข่มเหงของผู้มีอำนาจ
ใส่ความเห็น