The Cassandra Cat (1963) 
: Vojtěch Jasný ♥♥♥
เจ้าแมวสลิด (Tabby) มีพลังพิเศษที่สามารถเปิดเผยสันดานธาตุแท้ (True Colours) ด้วยการเปลี่ยนสีมนุษย์! แดง-น้ำเงิน-เหลือง นี่เป็นการเสียดสีล้อเลียนระบอบสังคมนิยมของ Czechcoslovakia ได้อย่างแสบกระสันต์, คว้ารางวัล Jury Prize จากเทศกาลหนังเมือง Cannes
ผมมีความตั้งใจจะเขียนถึง Czechcoslovak New Wave มาสักพักใหญ่ๆ เลยถือโอกาสหลังเสร็จจากผลงานของผกก. Miloš Forman เล็งอยู่นานว่าจะเริ่มที่เรื่องไหน กระทั่งค้นพบเจอ When the Cat Comes หรือ The Cassandra Cat (1963) เห็นภาพเจ้าแมวสลิดสวมใส่แว่นกันแดดแล้ว … ก็อดใจไม่ไหว
มองผ่านๆใน Wikipedia เห็นว่าเป็นแนว Comedy-Drama แต่จริงๆแล้วออกไปทางเทพนิยายแฟนตาซี (Fairy Tale) ที่เคลือบแฝงการเสียดสีล้อเลียน (Satire) ไม่ใช่แค่สันดานธาตุแท้มนุษย์ ยังรวมถึงรัฐบาลคอมมิวนิสต์แห่ง Czechoslovakia ถึงอย่างนั้นภาพรวมผมรู้สึกว่าหนังยังไม่ค่อยกลมกล่อมสักเท่าไหร่ หรือมีดราม่าเข้มข้นอะไร ดำเนินเรื่องอย่างเอื่อยเฉื่อย เต็มไปด้วยความน่าเบื่อหน่าย
สิ่งน่าสนใจที่สุดของหนังคือการละเล่นกับคำว่า ‘True Colous’ แม้เอ็ฟเฟ็กทำออกมา –” ยุคสมัยนั้นก็คงได้แค่นั้น แต่สามารถสร้างสีสันให้กับเรื่องราวได้พอสมควร เมื่อเจ้าแมวสลิด (Tabby) ถอดแว่นกันแดด ทำให้มนุษย์สำแดงสีที่แท้จริงออกมา พวกอ้างว่าเป็นคนดีมีศีลธรรม แทบทั้งนั้นล้วน !@#$%^
Vojtěch Jasný (1925-2019) ผู้กำกับภาพยนตร์ สัญชาติ Czech เกิดที่ Kelč, Czechoslovakia บิดาเป็นครูสอนหนังสือ ซื้อเครื่องฉายภาพยนตร์มายังหมู่บ้าน หลังจากมีโอกาสรับชม The Little Match Girl (1928) ของ Jean Renoir เกิดความใฝ่ฝันอยากเป็นผู้กำกับภาพยนตร์, หลังสงครามโลกสมัครเข้าโรงเรียน(ภาพยนตร์)เปิดใหม่ Filmová a televizní fakulta Akademie múzických umění v Praze (FAMU) สรรค์สร้างสารคดี หนังสั้น ภาพยนตร์ขนาดยาวเรื่องแรก September Nights (1956)
ด้วยความที่บิดาของ Jasný เสียชีวิตในค่ายกักกัน Auschwitz ตอนนั้นจึงมีความเชื่อมั่นต่อระบอบคอมมิวนิสต์ ว่าจักสามารถยุติ Nazism เคยสรรค์สร้างสารคดี/หนังสั้นชวนเชื่อสังคมนิยมอยู่หลายเรื่อง แต่หลังจากมีโอกาสเดินทางไปหลายๆประเทศในเครือสหภาพโซเวียต ทำให้ตระหนักถึงเบื้องหลังความจริง
When I came back from the Soviet Union and China I decided that I will never more make dogmatic or stupid films. I promised this to myself and I found this courage. You believed that socialism is good but, I have seen that in the Soviet Union they murder people… I stopped believing in this stupidity and I decided we will make our own Czechoslovak socialism if we can, and we will do it humanely and properly.
Vojtěch Jasný
ด้วยความที่ Jasný ไม่สามารถแสดงความคิดเห็นดังกล่าวออกมาตรงๆ จึงร่วมงานกับเพื่อนนักเขียน Jiří Brdečka และ Jan Werich (ผู้รับบท Oliva และนักมายากล) พัฒนาเรื่องราวออกมาในเชิงเทพนิยาย (Fairy Tale) สร้างความตลกขบขัน แต่มีลักษณะเสียดสีล้อเลียนสภาพสังคม และการเมือง
We couldn’t say things directly, so we used fairy tales, comedies and similar things to talk in allegories. I had to learn to be very smart then, like in the Bible: to be nice as a dove, and also as a snake.
เรื่องราวมีพื้นหลังหมู่บ้านชนบท Telč (Jihlava, Vysočina), ระหว่างคาบเรียนศิลปะ คุณครู Robert (รับบทโดย Vlastimil Brodský) ได้เชื้อเชิญผู้ดูแลหอนาฬิกา (Castellan) Oliva (รับบทโดย Jan Werich) มาเป็นนายแบบวาดภาพ แต่เขาได้เล่าเรื่องแมวสลิดสวมแว่นกันแดด ถ้าใครเผลอนำแว่นออกมา จักทำให้มนุษย์เปลี่ยนเป็นสีต่างๆ … เท่าที่มีอธิบายในหนัง ประกอบด้วย
- แดง สีแห่งความรัก ความซื่อสัตย์ บริสุทธิ์ใจ
- เหลือง สีของคนไม่ซื่อสัตย์ คบชู้นอกใจ
- ม่วง สีของพวกหน้าซื่อใจคน (Hypocrites) โกหกหลอกลวง ไร้ความจริงใจ
- เทา สีของพวกหัวขโมย ลักเล็กขโมยน้อย
- ส่วนบุคคลไม่มีสี คือวางตัวเป็นกลาง เพิกเฉยเฉื่อยชาต่อสิ่งต่างๆ
แล้วจู่ๆมีคณะการแสดงละคอนสัตว์เดินทางมาถึงหมู่บ้านแห่งนี้ พร้อมกับหญิงสาว Diana (รับบทโดย Emília Vášáryová) และเจ้าแมวสลิดสวมใส่แว่นกันแดด ซึ่งระหว่างการแสดงเธอถอดแว่นตาออก ทำให้ชาวบ้านชาวช่องเปลี่ยนเป็นสีต่างๆ สำแดงตัวตนแท้จริงของตนเองออกมา!
Vlastimil Brodský (1920-2002) นักแสดงสัญชาติ Czech เกิดที่ Hrušov, Czechoslovakia วัยเด็กชื่นชอบการร้องเพลง เต้นรำ ก่อนค้นพบพรสวรรค์ด้านการแสดง เริ่มจากมีผลงานละคอนเวที เข้าสู่วงการภาพยนตร์ช่วงหลังสงคราม ร่วมงานขาประจำผู้กำกับ Vojtěch Jasný และ Jiří Menzel อาทิ The Cassandra Cat (1963), Closely Watched Trains (1966), Capricious Summer (1968), All My Compatriots (1968), Larks on a String (1969) ฯ
รับบท Robert ครูสอนหนังสือผู้ยึดมั่นในอุดมการณ์ (Idealist) พยายามเสี้ยมสอนเด็กๆให้ครุ่นคิดอย่างอิสระ (Free Thinker) เต็มไปด้วยความเบื่อหน่ายต่อสภาพแวดล้อม ครูใหญ่ที่พยายามควบคุมครอบงำ การมาถึงของคณะละคอนสัตว์ เปลี่ยนเป็นสีแดงเพราะตกหลุมรัก Diana อยากหนีตามกันไป ก่อนถูกเธอทอดทิ้งไว้เบื้องหลัง
แวบแรกเห็นหน้า Brodský พลันนึกถึง Humphrey Bogart บุคลิกภาพอาจแตกต่างอยู่บ้างตรงที่ Bogey ไม่ค่อยฝันกลางวัน แต่ความหัวขบถ ดื้อรั้น ยึดถือมั่นอุดมการณ์ (Idealist) หมกมุ่นต่อบางสิ่งอย่างถือว่ามีความละม้ายคล้ายคลึง และการถูกย้อมแดงช่วยให้ผู้ชมสัมผัสถึงจิตวิญญาณ/ความรักอันบริสุทธิ์ ไม่ยินยอมก้มหัวศิโรราบต่อเผด็จการ
Jiří Sovák ชื่อเกิด Jiří Schmitzer (1920-2000) นักแสดง/ตลก สัญชาติ Czech เกิดที่ Prague ครอบครัวเป็นเจ้าของกิจการโรงแรม โตขึ้นเข้าเรียนการแสดงยัง Prague Conservatory ดูแลกิจการโรงแรมไปด้วย และเป็นนักแสดงละคอนเวทีพร้อมๆกัน, เริ่มเข้าสู่วงการภาพยนตร์ตั้งแต่ปี ค.ศ. 1942 ส่วนใหญ่จะเป็นบทบาทสมทบ โด่งดังสุดน่าจะคือ The Cassandra Cat (1963)
รับบทครูใหญ่/นายกเทศมนตรี Karel ผู้นำชุมชนที่ชอบใช้อำนาจเด็ดขาด ไม่ต่างจากเผด็จการ หมกมุ่นอยู่กับการควบคุม สร้างภาพต่อหน้าสาธารณะ ด้วยเหตุนี้เมื่อถูกเปิดเผยสีแท้จริงจากเจ้าแมวสลิด จึงพยายามทำทุกสิ่งอย่างเพื่อกำจัดมันให้พ้นภัยทาง
กิริยาท่าทาง-น้ำเสียงพูดของ Sovák ล้วนผ่านการปรุงปั้นแต่ง เสแสร้ง สร้างภาพภายนอกให้ดูดี แต่ผู้ชมน่าจะสัมผัสถึงเล่ห์เหลี่ยม ลับลมคมใน ความหลงใหลในอำนาจ ซึ่งพอสีแท้จริงปรากฎขึ้น พยายามสรรหาข้ออ้างมาแก้ต่าง ไม่ยินยอมรับความเป็นจริง ลับหลังสำแดงความเหี้ยมโหด โฉดชั่วร้าย หาหนทางกำจัดแมวสลิดให้พ้นภัยทาง … กลายเป็นตัวร้ายที่ผู้ชมรังเกียจชัง
Emília Vášáryová (1942-) นักแสดงสัญชาติ Slovak เจ้าของฉายา “First Lady of Slovak Theater” เกิดที่ Horná Štubňa, Slovak Republic ก่อนมาเติบโตยัง Banská Štiavnica, โตขึ้นใฝ่ฝันอยากเรียนอักษรศาสตร์ หรือประวัติศาสตร์ศิลปะ แต่ขาดผู้แนะนำ (รัฐบาลคอมมิวนิสต์ออกกฎว่าบางสาขาวิชาต้องมีสิ่งที่เรียกว่า ‘confidential files’) เลยจำใช้ต้องเรียนการแสดง Academy of Performing Arts in Bratislava (VŠMU) จากนั้นแจ้งเกิดกับภาพยนตร์ The Cassandra Cat (1963), A Jester’s Tale (1964), ก่อนกลายมาเป็นนักแสดงเจ้าบทบาทในช่วงสูงวัย Up and Down (2004), Václav (2007), Shameless (2008), Eva Nová (2015) ฯ
รับบท Diana หญิงสาวชุดแดง มาพร้อมกับแมวสลิด ความงามของเธอเป็นที่ต้องตาของใครๆ แต่กลับไม่มีใครได้ครอบครองเป็นเจ้าของ Robert พยายามเกี้ยวพาราสี แต่เมื่อการแสดงของคณะละคอนสัตว์สิ้นสุดลง ก็ถึงเวลาออกเดินทางสู่เมืองถัดไป
บทบาทของ Vášáryová ไม่ได้ขายการแสดงใดๆ เป็นเพียงวัตถุทางเพศ (object of desire) ใช้ความบริสุทธิ์สดใส หน้าใหม่ในวงการ แล้วพอสวมชุดแดงมากับแมวสลิด เป็นภาพที่สร้างความตราตรึง ต้องมนต์ขลัง ผู้ชมสมัยนั้นตกหลุมรักแรกพบโดยพลัน … ถ้าเป็นฟากฝั่งโลกเสรี Vášáryová น่าจะเรียกได้ว่า ‘Sex Symbol’ แต่พอเธออยู่ในโลกสังคมนิยม นี่คือคำที่ถูกแบน ขัดต่อศีลธรรม ความถูกต้องเหมาะสม
อีกนักแสดงที่ต้องกล่าวถึงก็คือ Jan Werich (1905-80) นักแสดงระดับตำนานสัญชาติ Czech เกิดที่ Prague (ขณะนั้นยังเป็น Kingdom of Bohemia, Austria-Hungary) โตขึ้นเข้าเรียนกฎหมาย Charles University แต่จบออกมากลายเป็นนักแสดงละคอนเวที โด่งดังกับการร่วมงานคู่หู Jiří Voskovec เข้าสู่วงการภาพยนตร์ตั้งแต่ทศวรรษ 30s ส่วนใหญ่เล่นบทตัวประกอบ ผลงานเด่นๆ อาทิ The Emperor and the Golem (1952), The Cassandra Cat (1963) ฯ
รับบทผู้ดูแลหอนาฬิกา (Castellan) Oliva ระหว่างมาเป็นนายแบบให้เด็กๆวาดรูป พูดเล่าประสบการณ์สมัยหนุ่มๆ เคยตกหลุมรักหญิงสาวชุดแดง Diane และเจ้าแมวสลิดสวมใส่แว่นกันแดด ซึ่งพอคณะละครสัตว์เดินทางมาถึง ยังรับบทหัวหน้าคณะ (Ringmaster) ทำการแสดงมายากลบนเวที
บทบาทของ Werich อาจเรียกว่าคือผู้เล่าเรื่อง (คล้ายๆตัวละคร Jiminy Cricket จากอนิเมชั่น Pinocchio (1940)) คอยแนะนำโน่นนี่นั่น ใคร-ทำอะไร-ที่ไหน-อย่างไร แสดงความคิดเห็นเล็กๆ แอบให้ความช่วยเหลือพระนางนิดๆหน่อยๆ ส่วนเหตุผลที่เล่นสองบทบาท (Doppelgänger) ก็เพื่อเลือนลางระหว่างการเล่าเรื่อง (Oliva) และแฟนตาซีที่เกิดจากเรื่องเล่า (Ringmaster)
ถ่ายภาพโดย Jaroslav Kučera (1929-91) สัญชาติ Czech, สำเร็จการศึกษา Film and TV School of the Academy of Performing Arts in Prague (FAMU), จากนั้นมีผลงานเด่นๆ อาทิ Desire (1958), The Cassandra Cat (1963), Diamonds of the Night (1963), Pearls of the Deep (1965), Daisies (1966), All My Compatriots (1968), Fruit of Paradise (1969) ฯลฯ
งานภาพของหนังเต็มไปด้วยลูกเล่น รายละเอียด ‘Mise-en-scène’ สิ่งตื่นตาตื่นใจที่สุดคือระหว่างการแสดงคณะละครสัตว์ เต็มไปด้วย ‘Trick Shot’ ทั้งการซ้อนภาพ ตัดแต่งภาพ ปรากฎขึ้น-หายควับ นักแสดงสวมชุดดำกลมกลืนกับความมืด (ในญี่ปุ่นมีคำเรียก Kuroko แต่ผมไม่รู้ที่ Czech มีคำเรียกหรือเปล่า) และไฮไลท์เมื่อเจ้าแมวสลิดถอดแว่นกันแดด จักทำให้มนุษย์เปลี่ยนสี (ด้วยวิธีการทางเคมี)
เมื่อตอนออกฉาย ฟีล์มหนังมีการพิมพ์ออกมาสามอัตราส่วน 1:1.85, 1:2.35 และ 1:2.55 ซึ่งฉบับบูรณะเลือกใช้ฉบับกว้างสุด 1:2.55 ซึ่งมากกว่า Anamorphic Widescreen (1:2.39) เสียอีก! จริงอยู่มันอาจเก็บรายละเอียดได้มาก ถ่ายภาพมุมกว้าง ทิวทัศน์สวยๆ แต่ปัญหาคือไม่สามารถสร้างสัมผัสทางอารมณ์ หรือเกิดความใกล้ชิดกับตัวละครเท่าที่ควร … ส่วนตัวมองว่าหนังเรื่องนี้น่าจะเหมาะกับอัตราส่วนภาพแคบกว่านี้ 1:1.85 น่าจะกำลังดีด้วยซ้ำไป
หนังปักหลักถ่ายทำอยู่หมู่บ้านชนบท Telč (Jihlava, Vysočina) นอกจากนักแสดงนำ ตัวประกอบ/ทีมงานส่วนใหญ่ก็คือชาวบ้านละแวกนั้น เต็มไปด้วยความกระตือลือร้น นานทีหลายปีหนถึงจะมีกองถ่ายภาพยนตร์แวะเวียนเข้ามา
ผมครุ่นคิดอยู่นานว่าภาพพื้นหลังระหว่าง Opening Credit คืออะไร? พอดูออกว่าเป็นกระดานไม้ที่มีร่องรอยขูดๆขีดๆ ก่อนตระหนักว่ามันคือโต๊ะเรียนหนังสือ เด็กรุ่นใหม่อาจไม่ทันโต๊ะแบบนี้กันแล้วกระมัง (เพราะส่วนใหญ่เปลี่ยนเป็นพลาสติก/ไม้อัด) ซึ่งอาจสื่อถึงช่วงเวลาแห่งความบริสุทธิ์สดใส สอดคล้องกับเรื่องราวที่ออกไปทางเทพนิยาย แฟนตาซี
ภาพแรกของหนังเริ่มต้นที่หอนาฬิกา ผู้ดูแล (มีคำเรียก Castellan) Oliva ยื่นหน้าออกมาตรงช่องสำหรับตั้งเวลา จากนั้นพูดเกริ่นนำด้วยประโยค “Once upon a time, there was…” ที่นิยมใช้ในเทพนิยายแฟนตาซี ราวกับต้องการสะท้อนเหตุการณ์บังเกิดขึ้นนั้นคือสิ่งอยู่เหนือกาลเวลา
เอาจริงๆเราไม่จำเป็นต้องมองผ่านเลนส์ในแง่มุมเมือง Telč = ระบอบสังคมนิยม รัฐบาลคอมมิวนิสต์ แต่ยังสามารถเหมารวมได้ทุกระบบ ระบอบ แม้แต่ประชาธิปไตยสมัยนี้ก็เต็มไปด้วยพวกลุ่มหลงในอำนาจ สร้างภาพว่าตนเองคือคนดีมีศีลธรรม เปรียบเทียบถึงประเทศสารขัณฑ์ยังแทบไม่แตกต่างกัน
การมองผ่านเลนส์ขยาย แล้วพูดอธิบายสิ่งต่างๆพบเห็น ชวนนึกถึง Rear Window (1954) แต่ทว่า Oliva ไม่ได้แอบถ้ำมอง และบางตัวละครที่เขากล่าวถึงหันมาพูดคุย-โต้ตอบ-ทักทาย รับรู้ว่าอีกฝ่ายจับจ้องมองอยู่ … นี่ก็แอบเสียดสีวิถีสังคมนิยม ที่คอยสอดส่องประชาชนในแทบทุกย่างก้าว
การมองจากเบื้องบนของ Oliva ยังสามารถสื่อถึงการมองโลกในมุมกว้าง ภาพรวม เชิงมหภาค จะทำให้เราพบเห็นรายละเอียด เข้าใจข้อเท็จจริงทั้งหมดกว่าบุคคลที่อยู่เบื้องล่าง เพียงรับรู้สิ่งรอบข้าง ซ้าย-ขวา หน้า-หลัง … หรือก็คือผกก. Jasný ที่พอออกท่องโลกกว้าง มีโอกาสมองจากเบื้องบน เลยสามารถเข้าใจสันดาน-ธาตุแท้จริงของระบอบสังคมนิยม และรัฐบาลคอมมิวนิสต์
มันอาจมีการถกเถียงในมุมของชาวเมืองถึงความถูกต้องเหมาะสม แต่พฤติกรรมของครูใหญ่/นายกเทศมนตรี Karel ยิงนกตกลงมา สะท้อนวิถีระบอบสังคมนิยม รัฐบาลคอมมิวนิสต์ ที่ไม่สนถูก-ผิด ดี-ชั่ว ไม่ยินยอมให้ใครทำตัวสูงส่งกว่าตนเอง พร้อมใช้ความรุนแรง กำจัดบุคคลครุ่นคิดเห็นต่างให้พ้นภัยทาง
ห้องเรียนแห่งนี้มันช่างดูรกๆ แต่ล้วนสื่อถึงเสรีภาพของเด็กๆ สามารถขีดๆเขียนๆ ไม่เคยถูกปิดกั้นจากครูประจำชั้น Robert คาบเรียนนี้บอกให้พวกเขาจินตนาการสิ่งที่อยากวาดออกมา ปรากฎว่าหนังทำการซ้อนภาพเคลื่อนไหว(ขาว-ดำ)ใส่ลงกระดาษของเด็กๆ … มันช่างเป็นความคิดสร้างสรรค์สุดบรรเจิด และสามารถสื่อถึงภาพยนตร์ = จินตนาการของผู้สร้าง
ผมหาข้อมูลไม่ได้ว่าในประเทศ Czech มีคำเรียการแสดงลักษณะนี้ว่าอะไร (ค้นข้อมูลเจอแต่ Black Light Theatre) มันคล้ายๆ Kuroko เคยเขียนถึงตอน Double Suicide (1969) คือให้ทีมงานแต่งชุดดำ กลมกลืนพื้นหลัง ทำการขยับเคลื่อนย้ายวัตถุโน่นนี่นั่น … ผมขอไม่ลงรายละเอียดการแสดง แต่สังเกตไม่ยากว่าเป็นการเสียดสีล้อเลียนวิถีสังคมนิยม โดยเฉพาะครูใหญ่/นายกเทศมนตรีถือปืนมายิงนก
แต่หนังไม่ได้มีแค่ทีมงานแต่งชุดดำนะครับ อย่างเจ้าเหมียวสี่ตัวนี้เกิดจากการตัดแต่ง ซ้อนภาพ (Double Exposure) ทำออกมาในลักษณะ Trick Shot หรือที่เรียกว่ามายากลภาพยนตร์!
และเมื่อเจ้าแมวสลิดถอดแว่นตาดำ ทำให้มนุษย์เปิดเผยสันดานธาตุแท้/สีแท้จริง (True Colours) ของตนเองออกมา ในส่วนของการย้อมสีคงจากปฏิกิริยาสารเคมี แล้วนำมาวางซ้อนภาพชั้นแล้วชั้นเล่า นั่นทำให้สามารถพบเห็นตัวละครหลากหลายสีสันอยู่ร่วมเฟรมเดียวกัน
คำถามปริศนา ทำไมถึงต้องเป็นเจ้าแมวสลิด? ผมครุ่นคิดว่ามันเป็นสัตว์ที่อยู่คู่กับปรัมปรา ความเชื่อพื้นบ้านของชาว Eastern European สัตว์เลี้ยงของแม่มด ภายนอกดูไร้พิษภัย แต่อาจซุกซ่อนพลังพิเศษอยู่ในตัว … พอเอาเจ้าเหมียวสวมใส่แว่น โคตรเท่ห์ระเบิด!
การสำแดงอารยะขัดขืนของเด็กๆอาจดูน่ารัก ไร้พิษภัย วาดภาพเจ้าแมวเหมียว แปะติดตามสถานที่ต่างๆ เรียกร้องให้ครูใหญ่/นายกเทศมนตรีปล่อยตัวออกมา แต่ในมุมของเผด็จการ รัฐบาลคอมมิวนิสต์ และสหภาพโซเวียต นี่คือการปลูกฝังแนวคิดที่ไม่ถูกต้อง เด็กๆเหล่านี้โตขึ้นย่อมสร้างปัญหาให้สังคม ไม่ต่างจากพวกชุมนุมเรียกร้องสิทธิโน่นนี่นั่น ต้องคอยเก็บกวาดล้าง หาหนทางกำจัดให้พ้นภัยทาง … เรื่องวุ่นวายของเด็กๆ สะท้อนปัญหาระดับมหภาคของเผด็จการได้อย่างแสบกระสันต์
มันมีร้อยพันแปดสถานที่ที่เด็กๆจะหลบซ่อนตัว แต่การเลือกหอนาฬิกา ไม่เพียงเป็นการตบมุกที่หนังวางเงื่อนงำไว้ตั้งแต่ฉากแรกๆ ยังเคลือบแฝงนัยยะถึง ‘เวลา’ ของครูใหญ่/นายกเทศมนตรี เหมารวมถึงผู้นำรัฐบาลคอมมิวนิสต์ สักวันหนึ่งเมื่อไม่สามารถต่อกรกับข้อเรียกร้องของกลุ่มกบฎ ก็จักถึงกาลล่มสลาย พังทลาย ไม่มีประชาชนเอาด้วยอีกต่อไป
ตัดต่อโดย Jan Chaloupek,
การดำเนินเรื่องหนังมีลักษณะเหมือนเรื่องเล่าเทพนิยาย ผ่านมุมมองของผู้ดูแลหอนาฬิกา Oliva เริ่มต้นด้วยคำกล่าว “Once upon a time, there was…” การมาถึงของคณะละครสัตว์ ทำให้ความขัดแย้งระหว่างครูใหญ่/นายกเทศมนตรี Karel vs. ครูประจำชั้น Robert และเด็กๆ ดำเนินมาถึงจุดแตกหัก
- ชีวิตประจำวันอันน่าเบื่อหน่ายของชาวบ้าน Telč
- ผู้ดูแลหอนาฬิกา Oliva แนะนำตัวละคร จบลงด้วยการยิงนกของภารโรง
- เด็กๆไปโรงเรียน ครูใหญ่ยืนเฝ้าหน้าห้อง ดูไม่ถูกโฉลกกับครูประจำชั้น Robert
- Robert สอนให้เด็กๆจินตนาการ
- ขณะที่ครูใหญ่แอบเกี้ยวพาราสีแฟนสาวของ Robert
- Oliva มาเป็นนายแบบให้เด็กๆ ก่อนเล่าเรื่องความทรงจำสมัยหนุ่มๆ พบเจอหญิงสาวสวย Diana และแมวสลิดสวมใส่แว่นตาดำ
- ครูใหญ่แอบมองการเรียนการสอนของ Robert แสดงความไม่ชอบพอคนนอก Oliva
- การมาถึงของคณะละครสัตว์
- แล้วจู่ๆได้ยินเสียงเพลงดัง การมาถึงของคณะละครสัตว์ พร้อมหญิงสาวสวย Diana และแมวสลิดสวมใส่แว่นตาดำ
- แมวขาวของ Robert เกี้ยวพาราสีแมวสลิดของ Diana เลยทำให้ทั้งสองได้พบเจอกัน
- การแสดงของคณะละครสัตว์
- พอ Diana ถอดแว่นตาของแมวสลิด ผู้คนแสดงสีแท้จริง ก่อบังเกิดความวุ่นๆวายๆ
- แมวสลิดหายตัวไป Robert และ Diana เลยออกติดตามหา เกี้ยวพาราสี
- ความอาฆาตแค้นของครูใหญ่/นายกเทศ
- ครูใหญ่วางแผนออกไล่ล่า จัดการเจ้าแมวสลิด
- เด็กชายพบเจอแมวสลิด อุ้มพาเข้ามาในเมือง พบเห็นสีแท้จริงของผู้คนมากมาย
- ภารโรงจับเจ้าแมวสลิดขังในกรง สร้างความไม่พึงพอใจให้เด็กๆ
- ค่ำคืนนั้น Robert พยายามจะช่วยเหลือแมวสลิดแต่ไม่สำเร็จ
- การหายตัวไปของเด็กๆ
- เช้าวันถัดมาเด็กๆวาดภาพเจ้าแมว ออกติดตามหาทั่วเมือง แต่ครูใหญ่สั่งให้ภารโรงตามเก็บ
- เด็กๆจึงประกาศกร้าว ไม่กลับบ้านจนกว่าจะพบเจอแมวสลิด
- บรรดาผู้ใหญ่พยายามออกติดตามหา
- กระทั่งครูใหญ่ยินยอมรับความพ่ายแพ้ ส่งคืนแมวสลิด ครูประจำชั้น Robert ส่งเสียงตามสาย เด็กๆจึงออกจากที่ซ่อน
- คณะละครสัตว์เดินทางออกจากเมือง
แม้การดำเนินเรื่องจะค่อนข้างเอื่อยเฉื่อย เชื่องชักช้า แต่ลีลาการตัดต่อถือว่าแพรวพราวอยู่ไม่น้อย บ่อยครั้งมีการตัดสลับกลับไปกลับมา ฉายภาพปฏิกิริยาของผู้ชม (Reaction Shot) ระหว่างการเล่าเรื่อง, การแสดงของคณะละครสัตว์, เด็กๆอุ้มเจ้าแมวสลิดไปรอบเมือง (ตัดสลับกับภาพผู้คนเปลี่ยนสี) ฯ
เพลงประกอบโดย Svatopluk Havelka (1925-2009) คีตกวีสัญชาติ Czech เกิดที่ Vrbice, North Moravian โตขึ้นเรียนดนตรีวิทยา (Musicology) Charles University จบออกมาทำงานสถานีวิทยุที่ Ostrava จากนั้นร่วมก่อตั้ง NOTA Ensemble รับงานฟรีแลนซ์ ประพันธ์ซิมโฟนี ออร์เคสตรา เพลงประกอบภาพยนตร์ อาทิ The Cassandra Cat (1963), Who Wants to Kill Jessie? (1966), All My Good Countrymen (1969), The Ear (1970), You Are a Widow, Sir! (1971) ฯ
งานเพลงของหนังจัดเต็มวงออร์เคสตรา ใช้บริการ Filmový symfonický orchestr หรือ Film Symphony Orchestra (FISYO) ในสังกัด (in-house) สตูดิโอ Barrandov Studios บรรเลงบทเพลงคลาสสิก Opening Credit มีสัมผัสเทพนิยาย (Fairy Tale) ชวนฝันอยู่นิดๆ
การมาถึงของเจ้าแมวสลิด เมื่อสีแท้จริงของมนุษย์ปรากฎขึ้น ท่วงทำนองจะมีความสนุกสนาน ครึกครื้นเครง อลเวง ชิบหายวายป่วน ชวนนึกถึงพวกบทเพลงพลังงานสูง (จำพวก Can Can, Infernal Galop, William Tell) ส่วนใหญ่ใช้เครื่องเป่าลมทองเหลือง (Brass Instument) เหมาะสำหรับโยกเต้น เริงระบำ
การมาถึงของเจ้าแมวสลิด มีพลังพิเศษที่สามารถเปิดเผยสันดานธาตุแท้/สีแท้จริงของมนุษย์ สร้างความหวาดวิตกกังวลให้ครูใหญ่/นายกเทศมนตรี Karel มอบหมายภารโรงคนสนิท จับกุม-จัดการ-กำจัดให้พ้นภัยทาง แต่ถูกครูประจำชั้น Robert และเด็กๆในห้องเรียนสำแดงอารยะขัดขืน หลบซ่อนตัวอยู่ในหอนาฬิกา จนเขาต้องยินยอมรับความพ่ายแพ้ (ตามกาลเวลา)
เราสามารถเปรียบเทียบหมู่บ้านชนบท Telč = ประเทศ Czechoslovakia ช่วงทศวรรษนั้นปกครองด้วยระบอบสังคมนิยม รัฐบาลคอมมิวนิสต์พยายามสร้างภาพให้ดูดี แต่ลับหลังเต็มไปด้วยความคอรัปชั่น ชอบใช้อำนาจบาดใหญ่ ควบคุมครอบงำ โกหกหลอกลวงประชาชน กำจัดบุคคลเห็นต่างให้พ้นภัยทาง
ครูประจำชั้น Robert คือตัวแทนผกก. Jasný และคนรุ่นใหม่ตั้งคำถามการใช้อำนาจรัฐ ที่พยายามจำกัดสิทธิ เสรีภาพ บีบบังคับให้ประชาชนต้องปฏิบัติตามทำสั่งนั่นโน่นนี่ ตัวเขาเองจากเคยเชื่อมั่นในระบอบสังคมนิยม พอพบเห็นถึงเบื้องหลังความฟ่อนเฟะ เน่าเละเทะ ก็ค่อยๆหมดสูญสิ้นศรัทธา
Socialist realism is a beautiful word, or two words, but in the end it was a lie. You had to lie, and to show everything much more beautiful than it was.
Vojtěch Jasný
การแสดงความคิดเห็นผ่านสื่อภาพยนตร์ก็เช่นเดียวกัน ผกก. Jasný เลือกสร้างเรื่องราวในเชิงเทพนิยาย แฟนตาซี เจ้าแมวสลิดมีพลังพิเศษ สร้างเสียงหัวเราะขบขัน แต่สะท้อนสภาพเป็นจริงที่รัฐบาลคอมมิวนิสต์สมัยนั้นยังไม่สามารถทำความเข้าใจ ไปคว้ารางวัลมาด้วยไงเลยหยุดยั้งอะไรไม่ได้ … จนการมาถึงของสหภาพโซเวียตและพันธมิตร Warsaw Pact หลังช่วงเวลา 1968 Prague Spring กองเซนเซอร์ชุดใหม่จึงสั่งแบนห้ามฉายหนังตลอดกาล
เข้าฉายรอบปฐมทัศน์ยังเทศกาลหนังเมือง Cannes สามารถคว้ามาสองรางวัล Jury Prize (สมัยนั้นยังไม่มี Grand Prix เลยถือเป็นที่สองเคียงคู่กับ Harakiri (1962)) และสาขาเทคนิคพิเศษ Technical Grand Prize
พอนำเข้าฉาย Czechoslovakia มีรายงานยอดจำหน่ายตั๋วสูงถึง 1.31 ล้านใบ! ต้องถือว่าประสบความสำเร็จอย่างล้นหลาม แต่หลังสิ้นสุด 1968 Prague Spring กองทัพสหภาพโซเวียตและพันธมิตร Warsaw Pact เข้ายึดประเทศ ออกคำสั่งสั่งแบนหนังตลอดกาล ทำให้ผกก. Jasný ตัดสินใจอพยพลี้ภัย ไม่เคยหวนกลับมา
ปัจจุบันหนังได้รับการบูรณะ ‘digital restoration’ คุณภาพ 4K โดย Národní filmový archiv (Czech Film Archive) เข้าฉายเทศกาลหนัง Cannes Classics เมื่อปี ค.ศ. 2021 สามารถหาซื้อ Blu-Ray ของค่าย Second Run
โดยส่วนตัวชื่นชอบแนวคิดของหนัง เจ้าแมวสลิดมีพลังพิเศษที่สามารถสำแดงสีที่แท้จริงของมนุษย์! แต่ปัญหาคือความยืดยาด อืดอาด จังหวะการเล่นมุกขาดๆเกินๆ ทำให้ภาพรวมไม่ค่อยกลมกล่อมสักเท่าไหร่ ยังห่างชั้นกับผลงานของ “Forman School” อยู่หลายขุมทีเดียว
จัดเรตทั่วไป รับชมได้ทุกเพศวัย
Leave a Reply